You are on page 1of 5

GREGORIA DE JESUS LETTER De Jesus, Gregoria. "Mrs. Andres Bonifacio's Letter to Emilio Jacinto Re Bonifacio's Arrest." In Revolt of t e Masses!

" e #tor$ of Bonifacio and t e %ati&unan, '$ "eodoro A. Agoncillo ()ue*on +it$! ,niversit$ of t e - ili&&ines -ress, .//. 0123456, 7289:. Mrs. Andres Bonifacio's Letter to Emilio Jacinto Re Bonifacio's Arrest #ila (ang mga taga Magdalo6 a$ nagdaos ng isang li im na &ulong at &inag&as$a ang usigin si$a at si$a'$ amunin sa isang ;agalitan, at ;ung si$a'$ mamu i a$ &ag&a&ata$in sila o sila'$ disarma in at ga&usin, (A. Bonifacio6 na ;asama ang ;an$ang mga ;a<al. =g dumating ang mga ;a<al, sila a$ nag&adala ng &asa'i sa aming 'a a$ na galing sa mala$o, na isalong namin ang mga armas. >indi namin inaalumana'$ sila a$ dumating, at ng sila'$ mala&it na sa aming 'a a$, ;anilang ;inu';od ang 'a a$ at ang ;anilang ;oronel a$ &uman i;. #i$a'$ luma&it at itinanong ;ung saan si$a &atutungo? sumagot ang ;oronel at sina'ing sila'$ nagmamanmang &atungo sa Indang? at sila'$ na&araan sa&ag;a't sila'$ indi &a nag aalmusal. %an$ang itinanong ang aming ;alaga$an at sina'ing mara il a$ ;a&os na ;ami ng mga &angangailangan. #ina'i naming indi ;ami ;ina;a&os at ma'uti ang laga$ namin dito ;a$ sa Indang sa&ag;a't ma$ nag'i'iga$ sa amin ng 'igas na &ina<a. #umagat ang ;oronel! Ma'uti ang ;anilang ;alaga$an sa 'a$an sa&ag;a't sila'$ tumatangga& ng 'igas na galing sa =ai;, at ;ung ii'igin ma'$ magsama na ta$o. #i$a (ang a;ing asa<a6 a$ sumagot! Ano ang a;ing gaga<in sa Indang samantalang masama ang tingin sa a;in ng ating mga ;a&atid@ >indi na i'ig man lamang na ma;ita &a silang muli. -ag;a sa'i nito'$ nag ari sandali ang ;ata imi;an, &ag;araa'$ sila'$ nag9aga an. #ila'$ nag&aalam &ag;ata&os at sina'ing gumaga'i na at nanga;ong sila'$ mag'a'ali; na ;asama ang ;anilang mga ;a<al at dito mag a a&unan. #amantalang sila'$ umaalis, ang ;anilang gina<a't &agdating sa la'as ng aming ;u'li an u&ang iutos na i$on a$ i&inid samantalang nag'i'iga$ ng atas na i'iniga$ na sino mang sumu<a$ a$ ma;a;a&alit ang 'u a$. Ato ang utos ng i'iniga$ sa naturang ;u'li an na ;anilang 'inanta$an na ;asama ang ilang ;a<al. =g ang aming mga tau an na ;umu;u a ng racion sa la'as ng ;u'li an a$ dumating. tinanggi an silang &araanin ng mga 'anta$. -ag ;araa'$ i&inag'iga$ alam ng mga taong di &inaraan ng mga 'anta$, at sa ga$o'$ nalaman namin ;ung ano ang nang$ari. "angi rito'$ ;anilang dinisarma an ang aming mga ;asama an sa la'as at ;inu ang la at ang mga lala;i. Da il dito'$ ina'ol sila ng a;ing asa<a u&ang itanong sa ;anila ;ung 'a;it sila'$ nagaasa1 ng ga$on, nguni't sila'$ indi ni$a ina'utan at $aong ;asama nila a$ nag'ali; at nag inta$ na sila'$ mag'ali; din u&ang itanong sa ;anila ;ung sila'$ gumaga<a 'ilang &agsunod sa ;anilang oficial.

#uma&it ang ga'i sa ;anilang &ag i inta$. %anilang inaga< ang mga 'a'ae at mga ;asang;a&an, ngunit isa sa mga 'a'ae a$ na;ata;as at na;a&agsa'i sa aming ;a<al na ang aming mga 'a'ae a$ &inagdudu;ot. A'ig sanang umalis ng mga ;a<al u&ang umingi ng &ali<anag, nguni't sila'$ aming &inigil ;a$a't indi sila luma$o sa la'as ng ;u'li an, at sila'$ nag inta$ na lamang doon. =g ;an$ang malaman ang nang$ari sa ;an$ang mga ;asama an, si$a'$ nagutos at nag&a'alitang si$a'$ umi ingi ng isang &ag&u&ulong ng mga oficia1 sa&ag;a't ang <i;a ni$a indi narara&at na mag;aroon sila ng &agaalit. #ina'i nila sa mga taga&ag'alita na tumangi silang ma;i&ag&ulong at mga &unlo ang da&at na mag;aroon ng ;ara&atan na lumutas ng mga suliranin. Ang inutusang taga&ag'alita a$ nag'ali; at nga$on a$ naririto at 'u a$. =g magmamada1ing ara< a$ na;arinig ng mga &uto;. #ila'$ a;ing ginising at ng sila'$ luma'as nasalu'ong ni$a ang isang ;a<al na nagsa'i sa ;an$a na sila'$ dumarating na na&a;arami at sila'$ mala&it na. =g sila'$ mala&it, sila'$ nag&a&uto; ng ma'ilis, at &atulo$ ang ;anilang &a;i;i amo; at ;ami'$ ;anilang ;inu';o'. #i$a, sa ;a'ila ng ganitong &ang$a$ari, a$ nagutos na u<ag mag&a&uto; ang ;an$ang mga tau an? at ang aming tao a$ sumiga<! mga ;a&atid, uag ;a$ong mag&a&a&uto;? sa'i in nin$o ;ung ano ang in$ong ;ailangan. >indi sila na;inig? at ng ;ami a$ nalala&it, ;anilang &ina&utu;an ang a;ing asa<a, at ng si$a '$ nalugmo;, si$a'$ ;anilang &inagsasa;sa; at &inalo ng ;ulata ng ;anilang 'aril. Ang a;ing 'a$a< na si +iriaco a$ inaga< ng dala<ang tao at 'inaril anggang sa mamata$. #i -roco&io a$ ;anilang igina&os at &inalo ng re'ol'er. %anilang inilaga$ ang mga sugatan sa ama;a at ;anilang dinala sa 'a$an. =g ma;ita nilang a;o'$ luma'as sa &inagtaguan, ang oficia1 ng mga ;a<al a$ tuma;'o sa a;ing da;o at &ini&ilit na sa'i in ;o ;ung saan na;atago ang sala&i ng +avite o ng "esoreria. %inu a nila ang a;ing revolver at ang ;aunti naming sala&i. -ag;ata&os a$ igina&os nila a;o sa &unung ;a o$ at &ini&ilit nilang i&agta&at ;o sa ;anila ;ung saan na;atago ang sala&i na ;anilang sinasa'ing naila; namin. Ang mag;a&atid a$ ma;asasa;si sa 'aga$ na ito, ga$on din ang mga naninira an dito na si$ang nagdadala ng &ag;ain sa amin 'uan 'uan. =g indi ma;u a sa a;in ang ;anilang ina ana&, dinala nila a;o sa "ri'unal ng Indang at doon a$ inalagaan ;o ang lala;ing sugatan ng ;anilang inu'aran, &ag;araang ;unin nila ang ;an$ang damit at si$a'$ ;anilang 'alutin sa isang ;umot. =g a;o'$ luma&it, 'a ag$a ng na&ag&ala ;o si$a sa&ag;a't i'ig nilang ga&usin a;o at dal in sa =ai;, nguni't sa &a;iusa& ng i'a a;o'$ &inala$a. =g umaga, dinala ;ami ng mga ;a<al at ;ami'$ &inag'ali;'ali; sa mga 'a$an ng Indang, Marigundong at =ai;. A$B mga ;a&atid ;o. =g ;ami'$ 'agong dating ini<an ;ami sa ;usina ng 'a a$, sa &aliguan ng mga &are at ;ami a$ i&iniit sa tila ta&unan ng mga 'ilango at tila indi maaaring maa'ot ;o &a si$a, at ng a;o'$ mag&umilit a$ inilaga$ a;o sa isang silid na ma$ &ag'a'a<al na ma;i&agusa& ;a it ;anino. At ;anilang sina'i na ;ami a$ &asasa;si in,

&ina;iusa&an ;o ang la at ng General na 'ig$an ;ami ng Custicia at ;anilang sina'i na ;ung ;anilang magaga<a a$ ;anilang sisi;a&ing 'ago ;ami &asa;si in a$ ta<agin ang i'ang -uno at ;ami a$ litisin sa gitna ng 'a$an sa ara& nila. #ila'$ &uma$ag sa a;ing &a;iusa& at sina'ing ito'$ ma;atarungan at sina'ing ito'$ indi gina<a, at &ag;araan ng ma igit na isang Lingo, ;ami'$ dinala sa Maragundon at ;inunan ;ami ng mga &atotoo ng i;atlong ara<. %anilang sinu ulan si -edro Giron at ;anilang tinuruang ma'uti ng ;anilang i'ig i&asa;si sa ;an$a na si$a (ang asa<a ;o6 a$ nag utos na silang la at a$ &ata$in. #i$a'$ sumanga$on sa&ag;a't si$a'$ &inanga;uan ng ililigtas, at 'ilang ;atu&aran nito, si$a'$ &inaalis &ag;ata&os na si$a'$ ma;asa;si. %a$a, ng ilingin ng a;ing asa<ang umara& sa ;an$a, ;anilang sina'i na si Giron a$ na&ata$ sa =ai;. Ba;it si$a ;asama nila nga$on@ =g mata&os ang &aglilitis, i&inagutos alinsunod sa ;anila, ni +a&itan Emilio na 'arilin ang asa<a ;o sa loo' ng .8 na oras. >indi man lamang nila &ina intulutang ma;a&agtanggol sa ;an$ang sarili. =a;ali&as ang ilang &ana on at si$a a$ &inata<ag? nguni't &ag;araan ng mga a&at o limang ara< a$ iniutos ang &ag&a&ata&on sa ;an$a. =a;ali&as ang ilang ara<, at ng i'iga$ ang atol, itinanong sa ilan sa mga -uno ;ung ang laman ng atol a$ si$ang ;atoto anan na ;anilang sinagot na uag a;ong ma;inig sa 'ulung'ulungan, at u&ang &atoto anan ito, ang u;om na si$ang ma$ a<a; ng usa&in a$ luma&it at sina'i sa a;in uag a;ong mag alaala sa&ag;at <ala &ang nang$a$ari, at &ag;ata&os a$ dumating... isang utos sa +a&itang %astila na sa i;atlong ara<, i;a <alo ng ga'i, samantalang mala;as ang ulan, ;anilang ilala'as na sa&ilitan sa 'a a$ ang a;ing asa<a. >inana& ;o ang ;omandante La*aro Maca&agal na si$ang ;umu a sa ;an$a, i$ong tumu&ad ng mga utos na uag ang ma$sa;it anga't indi tumitigil ang ulan o ila'as sa ;ina'u;asan na ng umaga. >indi ni$a gaga<in ang ga$on sa matuid na alinsunod sa ;an$a, a$ utos ng ;an$ang -uno? nguni't sina'i ni$a sa a;in na &aroon a;o sa 'a a$ ni +a&itan Emilio at ma;iusa& sa ;an$a. A;o'$ na&aroon na ;asama ang dala<ang 'a'ae. >alos ;inailangan namin na luma;ad na a&at9a&at sa gitna ng dilim ng ga'i at sa gitna ng mala;as na ulan samantalang tumata<id ;ami sa ilog. Dumating ;ami sa 'a a$ ni Emilio nguni't indi ;ami ma;aa;$at agad sa&ag;a't ;ami a$ 'asang'asa. =g ;ami a$ ma;a&an i; si Emilio a$ nagtago sa ;an$ang silid at sila'$ &inag'ilinang sa'i in sa amin na si$a'$ ma$sa;it at namama inga? nguni't na&ansin ;ong si$a'$ nagigising at na;i;i&agusa& ;a$ Jocson. =g si Jocson a$ luma'as at luma&it ;a$ -edro Li&ana na nagsasa'ing si$a'$ ;ali im ni Emilio, si$a'$ luma&it sa a;in at itinanong ;ung ano ang a;ing ;ailangan. I&ina;iusa& ;o na ;ung maaari a$ uag lamang ialis ang ma$sa;it angang ;ina'u;asan. #i$a'$ tumangi ;a$a't a;o'$ umalis u&ang ma;a'ali;? nguni't samantalang a;o'$ nananaog sina'i ni$ang mag inta$ ;ami at ;ami'$

'i'ig$an ng sulat &ara sa mga tanod. -ag;asulat ng li am, ;an$ang i'iniga$ sa dala<ang ;a<al na &inag utusang sama an ;ami. %ailangang antala in si$a sa "ri'unal at a;o nama'$ i;ulong sa aming &ag'a'ali; ng mala$o sa 'a a$ ng -angulo. =a;i&agtalo a;o nguni't sina'i nilang 'a'arilin a;o at mag'u at sa sandaling i$on a$ indi &ina i intulutan ang sinomang luma&it sa a;in. =g tang ali ng sumunod na ara< ;anilang inila'as ang dala<ang mag;a&atid? sa ga<ing a&on a$ nag;aroon ng la'anan sa la'as ng 'a$an na mala&it sa ;inaroroonan ;o at &ina<alan nila a;o. =g a;o'$ ma;ala$a na&aroon a;o sa ;a'ilang i'a$o u&ang si$a'$ ana&in, at na;asalu'ong ;o na ang mga ;umu a sa ;an$a. Dala nila ang mga damit na a;ing na&aglimusan at ang gamot at ang ;umot na a;ing i&inag'alot sa a;ing 'a$a<. =g a;ing ingin ang ;anilang ;inu a, ;anilang sina'i na ini<an nila sa 'undo;, sa 'a a$ ng isang ten$ente. Atinanong ;o ;ung 'a;it dala nila ang mga damit sina'i nila sa a;in na sina'i ni$a sa ;anila na dal in ;o sa ;anila ang damit na $aon. A$B mga ;a&atid. #ila'$ inana& ;o sa mga &oo; na ;anilang itinuro at ng a;o'$ dumating sina'i sa a;in na sila'$ nasa i'ang 'undo; na lu' ang mataas. Dumating a;o sa mataas na 'undo; na sina'i nguni't si$a'$ indi ;o na;ita. At ;ami'$ nag&atulo$ ng &aglala;ad. A$B mga ;a&atid. %ami'$ indi nagtigil ng &ag ana& sa ;an$a sa loo' ng dala<ang Lingo na nag&a&a inga lamang ;ung ga'i. #a&ag;a't indi ;o si$a natag&uan at <ala namang ma;a&agsa'i ng ;an$ang ;inaroroonan, aming sinundan ang mga ;a<al nguni't ang mga ;a<al na ito'$ nag;aila at ;ung anu anong &oo; ang itinuturo sa amin. Binuo na namin ang aming loo' at ang aming 'ala; a$ ma;a'ali; ng sa'i in sa amin ng isang amain ;o ang ;atoto anan sa&ag;a't si$a ang nag'iga$ ng &ag;ain sa &oo; na inintuan ng &ang;at ng manunudla 'ago nila inialis sila. Ma&alad &a rin a;o, mga ;a&atid, na manatiling 'u a$ &a &ag;araan ng la at ng a;ing dinanas. %ami'$ nag&ali'otli'ot sa loo' ng isang 'uan na <alang ;ina;ain ;undi saging na ila<. At ;ung ang a;ing ;asama an a$ nagtagum&a$ na ma;u a sa &amamagitan ng ;a<anga<a, ng isang da;ot na 'igas, ;anilang isinasaing ito at i'ini'iga$ nila sa a;in. Ang damit ;o sa ;ata<an a$ sira9sira na at na&a;arumi na indi na masusunog ;ung ito man a$ sigan.

(Lagda6 Gregoria de Jesus La;an'ini

An unedited letter that Josephine sent to Blumentritt on Nov. #$!%&

!"

DRes&ecta'le Eriend! I let $ou ;no< '$ t ese fe< lines t at m$ late us'and Dr. J. Ri*al left all is 'oo;s to $ou. " ere are t ree 'oo;cases, I mean li'rar$ in care of Mr. Jose Maria BasaFs ouse. I o&ened t e <ill last mont and found t at t e 'oo;cases <ere for $ou, e ver$ often told me t at t ose 'oo;s cost im 7///G. I as;ed Mr. Basa for t e 'oo;s and e denied t em, I t in; it is 'etter for $ou to <rite over and as; im for t e t ings t at m$ us'and left for $ou. DAes? dear friend t e - ili&&ines (Eili&inos@6 out ere no< t e$ are not Gentlemen, t e$ deceived me a great deal t eir <ere 1///G given to Ri*al '$ t e Ereemason Lodge so it <as to 'e given to me, 'ut t e$ too; it and s&ent it all. I t in; it is t e 'est t ing for $ou to give me a letter to and t e 'oo; cases to me and I <ill sent it over to $ou, 'ecause Mr. Basa is selling all t e 'est 'oo;s. I ave lots of trou'les <it t e - ili&&ines (Eili&inos6 t e$ are not < at I t oug t t em to 'e, I too; t em to 'e li;e m$ us'and, 'ut I see t at I am deceived. D>o&ing t at all $our famaill$ (famil$6 are enCo$ing good eHcuse m$ letter if it is 'adl$ <ritten 'ecause I am <it (fever@6.I ealt and &lease a strong feavour