You are on page 1of 55

KLASK VE BULANIK

KME KURAMLARI
1

0
0 1
Keskin Geimi
snrlar snrlar,
Ara
deerler
Zadeh,1965
Serhat YILMAZ serhaty@kocaeli.ed 1
u.tr
2.1.Bulank Kme Kavramna
Neden htiya Duyarz?
Bir ok bykl ve ifadeyi kesin snrlarla
snflara ayrmak mmkndr.
Dii-erkek,elma-armut ak bir ekilde farkl
kategorilere aittir.

Baz kavramlar ise birden ok zellii ayn anda


gsterebilir.Bu kavram,baskn zelliini gsterdii snfa dahil
etmek,dier zelliini ihmal etmek doru bir yaklam gibi
grnse de baz durumlarda sakncal olabilir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 2


rnein aada grdmz alan maynl blge
ve gvenli blge olarak kesin snrlara ayrmak
isteyelim

Maynlarn x-y dzlemindeki konumlar

Serhat YILMAZ serhaty@koc 3


Maynl blgenin snrlarn genel hatlaryla
aadaki gibi izebiliriz.Fakat dier blgelerde
de seyrek de olsa mayn olduundan bu
snflama hataldr.

Maynl blge gvenli blge snflamas

Serhat YILMAZ serhaty@koc 4


Bu zelliklerin varl dk dereceyle de olsa
temsil edilmelidir.
Mart ile mays bahar zelliklerini ayn
derecede mi gsterirler?
31 mays bahar zelliklerini gsterirken,1
haziran yaz zellii mi gsterir?

Gerekte mevsim zellikleri birbiri iine


gemitir ve bir gnde byle ani bir deiiklik
gstermez.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 5


Aylar ve ait olduklar mevsimlerin klasik kme ile gsterimi

Aylar ve ait olduklar mevsimlerin bulank kme ile gsterimi

Serhat YILMAZ serhaty@koc 6


Benzer bir ekilde boy iin klasik ve bulank kme tanmlarn verelim.Klasik kme iin
aadaki gibi olacaktr.

Klasik kmelerle boy snflamas

Klasik kme tanmlamasna bakldnda 1.59 boyundaki biri ksa snfna ve ya


kmesine girerken;1.60 boyundaki arkada orta boylu kabul edilmektedir.Ayn ey
1.74 boyundaki biri iin de geerlidir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 7


Bulank kmelerle boy snflamas

Bu gsterimde klasik kmedekinden farkl


olarak bu kiilerin birbirine yakn zellikler
gsterdii daha anlaml bir biimde ifade
edilebilmektedir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 8


2.2.Klasik Kmeler
Klasik anlamda kme nesnelerin iyi tanmlanm eklidir.
X=[0,120]. A kmesi, bu X evreni zerinde bir alt kme olsun ve 30 ile 40 ya
arasndaki yalar temsil etsin.
A=[30,40]. A kmesinin liste ve ematik gsterimi aadaki gibidir.
X A
.0 .30 .41
.
. 31
.1 .35
.2 .32
A={30,31,32,33,34,35,36,37,38,39,40} .42 .118
.3 .33 .36
.34 .39 .43
Liste gsterimi . .37 .
.
.40 .

.28 .29 .38


.119 .120
Venn emas ile gsterim

Bu gsterimlerle biz bir elemann bir kmeye ait olup olmadn anlayabiliyoruz.Peki
bunu bilgisayarlara anlatmak istersek nasl bir komut yazmalyz?
Kmeler hakknda szel ifade edebileceimiz eyleri matematiksel terimleriyle
rnein fonksiyonlarla ifade edebilir miyiz?
Serhat YILMAZ serhaty@koc 9
2.3.Klasik Kmelerde
Karakteristik Fonksiyonlar

Klasik kme kuramna gre bir eleman bir


kmenin ya elemandr ya da deildir.Baka
bir deyile nesne kmeye tam yedir ve
yelik derecesi 1dir veya ye deildir ve bu
nedenle yelik derecesi 0dr.
Bu yzden klasik kmelerde elemanlarn yelik
dereceleri {0,1} eklinde iki deer alabilir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 10


Sylediklerimizi ya grubunu temsil eden kme zerinden tekrar deerlendirelim.

X=[0,120], A=[30,40] idi.Klasik kmelerde, bir x ya deerinin A ya gurubu kmesine



ye olup olmadn gsteren bant A x karakteristik fonksiyonu ile verilir.
A x

Serhat YILMAZ serhaty@koc 11


Herhangi bir x deerinin X evreni stndeki A
klasik altkmesine yelik ifadesi A : X 0,1
matematiksel olarak aadaki biimde bir
yelik fonksiyonu ile gsterilir.
1, x A
A x
0, x A
Bu yzden bir deerin kmeye yelik
derecesi 1 yani tam (%100) veya 0,yani yok
(%0)tur.
Serhat YILMAZ serhaty@koc 12
2.4.Bulank Kmeler ve yelik
Fonksiyonlar
Baz deerler klasik kmelerdeki gibi kolayca
snflanamaz.Snflansa bile o kmenin ve dier
bir kmenin zelliklerini ayn anda gstermeleri
nedeniyle snflamamz yanl olur.
Zadeh, sadece iki yelik derecesi alan bu ifadeyi,
0 ile 1 arasnda eitli yelik dereceleri alabilen
bir baka gsterim ekline geniletmitir ve bu
yeni yelik fonksiyonunu
ile temsil etmitir.
x x : X 0,1
Serhat YILMAZ serhaty@koc 13
Bu nedenle klasik kmeleri, bulank kmelerin zel bir
durumu olarak kabul edebiliriz. Sonuta her iki kme de
elemanlardan oluur. Kmelerin snrlar dnda iki kme
trnde de yelik dereceleri sfrdr nk kmelerin
buralarda elemanlar yoktur.

Klasik kme (Kesin deerli kme) ve (b) bulank kme

Serhat YILMAZ serhaty@koc 14


X evreni ve dolaysyla buradaki elemanlar ve yelik
dereceleri ayrk olabilirler. Bu durumda bulank kmeler
iin aadaki gibi bir gsterim biimini kullanabiliriz.

A x1 A x 2 A x i
A ~
~
x1
~
x2
.....

~

xi

i
X evreni srekli ise kmesinin gsterimi aadaki hale
dnr.
A x Cebirsel Toplama deil

Blme deil snrlama


A
~

~

x


grafiksel anlamda bir araya
getirme, birletirme anlamna gelir.

yani kmenin hangi x deeri


iin hangi yelik derecesini
aldn gsterir.
Serhat YILMAZ serhaty@koc 15
2.5.yelik Fonksiyonu
eitleri
yelik derecelerinin 0dan 1e ne ekilde
deieceini yelik fonksiyonunun belirledii
aktr. yelik fonksiyonunun ekli, kmenin
ifade etmek istedii uygulama alanna gre
deiiklik gsterir.

0dan 1e yelik deerlerinin deiimi

Serhat YILMAZ serhaty@koc 16


2.5.1.genler ve Yamuklar
Paral-dorusal fonksiyonlardr. Grafiksel gsterimleri, oluturmalar
ve hesaplamalar olduka kolaydr.

gen ve Yamuk yelik Fonksiyonlar

Serhat YILMAZ serhaty@koc 17


gen yelik fonksiyonu, A : (a,0) balang, (c, 0) tepe
ve (b,0) biti noktalaryla tanmlanmaktadr. Normal bir
yelik fonksiyonunda 1 dir.

x a
, axc
ca

A x x b , c x b
cb
0 diger noktalarda

Serhat YILMAZ serhaty@koc 18


gen yelik fonksiyonunu Matlabta yazalm
ve grafiini izdirelim. gen X=[0 20]
evrensel kmesinin alt kmesi olsun.
a=3,c=5,b=8 olsun ve xi=5.5 elemannn bu
kmeye yelik derecesini hesaplayalm.
ucgen(0,3,5,8,20,5.5)
komutuyla program altrlr. Aklamalar
program zerinde verilmitir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 19


Serhat
gen yelik YILMAZ
fonksiyonu ileserhaty@koc
ilgili program kodlar
20
Program, bulank kmeyi temsil eden gen yelik fonksiyonunun
grafiini izer ve xi=5.5in yelik derecesini (5.5)= 0.8333 olarak
hesaplar.
1

0.9

0.8

0.7

0.6

0.5

0.4

0.3

0.2

0.1

0
0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20

gen yelik fonksiyonunun verilen aralktaki grafii

Serhat YILMAZ serhaty@koc 21


Yamuk yelik fonksiyonu ise: (a,0) balang,
(c, ) ve (d, ) tepe ve (b,0) biti noktalaryla
tanmlanmaktadr.
xa
c a , axc

cxd
A x
x b , d x b
c b

0 diger noktalarda

Serhat YILMAZ serhaty@koc 22


Yamuk yelik fonksiyonunun Matlabta
yazalm ve grafiini izdirelim. Yamuk da yine
X=[0 20] evrensel kmesinin alt kmesi
olsun. ekli a=4,c=8,d=12,b=16 noktalaryla
tanmlanan ve xi=15 elemannn bu kmeye
yelik derecesini hesaplayalm.
yamuk(0,4,8,12,16,20,15)
komutuyla program altrlr.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 23


Serhat YILMAZ serhaty@koc
Yamuk yelik fonksiyonuyla ilgili program kodlar
24
Yamuk yelik fonksiyonunun ekli aada grlmektedir
ve xi=15 iin = 0.25 bulunmutur.
1

0.9

0.8

0.7

0.6

0.5

0.4

0.3

0.2

0.1

0
0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20

Yamuk yelik fonksiyonunun verilen aralktaki grafii

Serhat YILMAZ serhaty@koc 25


2.5.2.Gauss yelik
Fonksiyonlar
Gauss yelik fonksiyonlar aadaki gibi tanmlanr.


x c 2

A x e 2 2
~

Burada c, Gauss erisinin merkezini, ise geniliini


ayarlayan parametrelerdir. c=0 ve deerleri
x
bize Standart
2

Gauss yelik Fonksiyonu yieverir
2

Serhat YILMAZ serhaty@koc 26


Gauss Erileri

Serhat YILMAZ serhaty@koc 27


Gauss yelik fonksiyonunu Matlabta yazalm
ve grafiini izdirelim. X=[0 20] evrensel
kmesi altnda merkezi c=10, genilii
deeriyle belirlenen bir Gauss yelik
fonksiyonu izelim. Bu fonksiyonun temsil
ettii kmeye xi=15 elemannn yelik
derecesini hesaplayalm.
GaussEgrisi(0,20,10,1,15)
komutuyla program altrlr.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 28


Gauss yelik fonksiyonuyla ilgili program kodlar
Serhat YILMAZ serhaty@koc 29
yelik derecesi, x i = 0.0019 bulunmutur.

0.9

0.8

0.7

0.6

0.5

0.4

0.3

0.2

0.1

0
0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
Gauss yelik fonksiyonunun verilen aralktaki grafii

Serhat YILMAZ serhaty@koc 30


2.5.3.Cauchy yelik
Fonksiyonu
Genelletirilmi an erisi olarak da bilinen bu yelik
fonksiyonu :
1
A x
2n

1 x c
~


formlyle tanmlanr. c: erinin merkezini, taban


geniliini, n ise tavan geniliini belirler. Program
aadaki gibidir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 31


an erisiYILMAZ
Serhat ile ilgili matlab kodlar
serhaty@koc 32
CanEgrisi(0,20,10,4,4,9) komutu, [0,20] arasnda,
merkezi c=10 noktasnda olan taban genilii =4 ,
tepe genilii n=4 parametreleriyle belirlenen an erisi
grafiini izer. (9) = 1 bulunur.
1

0.9

0.8

0.7

0.6

0.5

0.4

0.3

0.2

0.1

0
0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20

an erisi grafii

Serhat YILMAZ serhaty@koc 33


2.5.4. S ve Z eklindeki
sigmoid fonksiyonlar
Aadaki gibi tanmldr.

1
A x
~ 1 e x m

nn iareti; fonksiyonun artan m (S), yoksa azalan m (Z)
olduunu, deeri ise artma veya azalmann eklini ifade eder. Pozitif
deerleri S tipi, negatifler ise Z tipi eri oluturur. m :fonksiyonun
merkezi yani eimli ksmn orta noktasdr.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 34


Sigmoid erileri ile ilgili matlab kodlar
Serhat YILMAZ serhaty@koc 35
SigmoidEgrisi(0,20,10,+1, 5) komutu [0,20] aralnda
merkezi m= 10de olan = +1 aadaki S grafiini
izer. xi=5 iin ( x i ) = 0.0067 bulunur
1

0.9

0.8

0.7

0.6

0.5

0.4

0.3

0.2

0.1

0
0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20

S tipi sigmoid fonksiyonunun grafii

Serhat YILMAZ serhaty@koc 36


Benzer ekilde;
SigmoidEgrisi(0,20,10,-1, 5) komutu ayn aralk ve
merkez deerinde= -0.1 iin ekil2.23deki Z grafiini
izer. xi=5 iin = 0.9991 kmtr.
1

0.9

0.8

0.7

0.6

0.5

0.4

0.3

0.2

0.1

0
0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20

Z tipi sigmoid fonksiyonunun grafii

Serhat YILMAZ serhaty@koc 37


1 1
1 tanh x 2 x
2 e

olduundan ayn ekiller tanjant hiperbolik fonksiyonlar


ile de elde edilebilir.
Tm bu ekiller bulank mantk uygulamalarnda olduka
kullanl olabilmektedir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 38


2.5.5.Tek darbe (tek ton,
singletone) fonksiyonu
A kmesi tek bir eleman, , deerinden oluur. x=a
noktasnda yelik derecesi 1, dier noktalarda 0 olan
anlk bir impuls fonksiyonudur.

1 xa
A x
~
0 xa

Genelde sistemlerin k yelik fonksiyonlarn temsil


etmek iin kullanlrlar. Program aadaki gibidir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 39


Serhat YILMAZ serhaty@koc
Tek darbe yelik fonksiyonu ile ilgili matlab kodlar
40
Tekton(0,1.713,15,0) komutu, altsnr=0 ile stsnr=15
arasnda, x=a=1.713 noktasnda =1 olan bir fonksiyon
izer.

0.9

0.8

0.7

0.6

0.5

0.4

0.3

0.2

0.1

0
0 5 10 15

Tek darbe yelik fonksiyonunun grafii

Serhat YILMAZ serhaty@koc 41


2.5.6.Birden fazla bulank
kmenin evrensel kme
nsanlarzerinde gsterimi
pek ok kavram ve bykl, szel olarak
derecelendirebilir veya snflayabilir.

Evrensel kme zerinde birden fazla bulank kmenin gsterimi

Serhat YILMAZ serhaty@koc 42


Psikiyatri alannda yaplan almalara gre
insanlar bir deikeni alt ve st snr deerlerini 5
ile 9 deere kadar ayrt edebilmektedir.

7+-2

Bylece insanlar boy, hz, scaklk, gibi szel deikenleri ok sayda


dereceye ayrabilirler.

Bulank mantkta bu ayrma ilemi matematiksel olarak her biri bir szel
snf temsil eden birbiri iine geimi birden fazla yelik fonksiyonunun
tek bir izimde gsterilmesi ile temsil edilebilir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 43


Serhat YILMAZ serhaty@koc
Evrensel kme zerinde birden fazla bulank kme izen program
44
Buradaki yelik fonksiyonlarn grafik izdirmek iin
kullandmzdan yelik derecesine ihtiya duymuyoruz.
Bu nedenle yelik derecesi hesaplanacak eleman hep 0
setik ve hesaplanan yelik derecelerini de imdilik bir
yerde kullanmadk. Elde edilen grafik u ekildedir.
1

0.9

0.8

0.7

0.6

0.5

0.4

0.3

0.2

0.1

0
-20 -15 -10 -5 0 5 10 15 20

Evrensel kme zerinde bulank kmelerin bilgisayar izimi

Serhat YILMAZ serhaty@koc 45


2.6.Klasik Kmeler ve
Bulank Kmelerde lemler
2.6.1-Klasik Kmelerde lemler
Klasik kmeler kesiim, birleim ve tmleme ilemleri araclyla
birbirleriyle birletirilebilir veya birbirlerinden karlabilirler. X evreni
zerinde ,ve olmak zere 2 tane kme tanmlayalm. Evrene ait bir x
eleman iin temel kme ilemleri:

Kesiim lemi: A B =
x X : x A ve x B
Birleim lemi: A B = x X : x A veya x B
Tmleme lemi: X A = x X : x A

Serhat YILMAZ serhaty@koc 46


Klasik kme ilemlerinin ematik gsterimleri ise u
ekildedir:

Klasik kmelerde ilemlerin ematik gsterimi

Serhat YILMAZ serhaty@koc 47


Yukarda birleim ileminin bilgisayarda
yaplabilmesi iin programda kullanlan
operatrn, A ve B kmelerine ait yelik
deerlerinin en byn almas gerekir. Bu
ilem de bilgisayar programndaki rnein;
maximum gibi bir fonksiyonla yaplabilir. Benzer
ekilde kesiim ilemi minimum fonksiyonu ile ve
tmleyen ilemi 1den karlarak hesaplanabilir.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 48


Klasik Kmelerde Birleim,Kesiim ve Tmleme lemleri

A B x maksimum( A x , B x )

A B x min imum( A x , B x )
XA x 1 A x

Serhat YILMAZ serhaty@koc 49


2.6.2.Bulank Kmelerde
lemler
X evreni zerinde A ve B olmak zere 2 tane bulank kme
tanmlayalm. Bulank kmelerde ilemler, klasik kmelerde olduu
gibidir.Kme ilemlerinin Venn emas gsterimleri verilmitir.

Bulank kmelerde ilemler

Serhat YILMAZ serhaty@koc 50


Bulank Kmeler in lemler

Birleme A B x maksimum( A x , B x )
~ ~ ~ ~

Kesime A B x min imum( A x , B x )


~ ~ ~ ~

Tmleme XA x 1 A x
~ ~

Tmleme ileminin bulank kmelerde daha farkl olduu


aka grlmektedir. Bu nedenle temel kme zellikleri,
tmleme ilemini ieren iki zellik hari,bulank
kmelerle klasik kmelerde ayndr. Bu zellikler ve
grafiksel gsterimleri u ekildedir

Serhat YILMAZ serhaty@koc 51


Bulank Kme ve Tmleyeni
Arasndaki lemler
A A X
~ ~

A A
~ ~

Serhat YILMAZ serhaty@koc 52


Genelde burada grdmz kme ilemleri
rnekleri aklamak iin ayn evrensel kmenin,
rnein Xin iki bulank kmesi arasndaki
ilemler eklinde verilmitir. Aslnda gerek
bulank mantk uygulamalarnda kme ilemleri,
bir X evrensel kmesi zerindeki bulank
kmesiyle baka bir boyuttaki Y evrensel kmesi
zerinde bulunan kmesi arasnda kartezyen
arpm eklinde olur.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 53


zet
Bulank kmeler belirsiz, tam ve kesin deeri
olmayan szel kavramlar betimlemek iin kullanlr
(hzl koucu, scak su, gibi)
Bulank bir kme bir nesnenin kendisine ksmi
yeliini kabul eder (hava biraz scak).Burada scak:
bulank kme, havann durumu: nesnemiz, biraz:
nesnenin kmeye ne oranda ye olduunu ifade
eder.
Ne oranda ye olduu, bulank kmelerde, kmenin
yelik fonksiyonu tarafndan [0,1] arasnda saysal
bir deer olarak belirlenir ve yelik derecesi olarak
adlandrlr. rnein hava, scak tanmna 0.8
derece uymaktadr gibi...
Serhat YILMAZ serhaty@koc 54
Kaynaklar
Fuzzy Logic with Engineering Applications,
Ross T. J., Mc. Graw Hill,1995, New York.
Fuzzy Logic Toolbox For Use with Matlab,
Users Guide, Mathworks Inc.,1998.
Nguyen, H.T., Prasad, N.R., Walker, C.L.,
Walker, E.A., (2003). A First Course in Fuzzy
and Neural Control, Cahpman &Hall/CRC,
New York.

Serhat YILMAZ serhaty@koc 55