You are on page 1of 6

stanbul Teknik niversitesi

Kontrol ve Otomasyon Kulb

DC G KAYNAKLARI Gerilim drc trafolarda 220 voltun


Giri verildii ksm (primer, birincil sarm) ince
Elektronik devrelerin ounun almas iin kesitli telden ok sarml, dk gerilimin
DC akma gerek vardr. Bu anlatmda doru alnd ksm (seconder, ikincil sarm) ise kaln
akm reten temel devreler anlatlacaktr. telden az sarml olarak sarlr.

Temel Kavramlar Transformatrlerin Yaps:


Transformatrler karlkl indksiyon olaynn
Alternatif Akm: genel bir uygulamasdr. Birincil sarmda
Zamanla srekli deer ve yn deitiren akm oluan deiken manyetik alan, ikincil sarya
eididir. Alternatif akm retelerine alternr ulatran nveler; bir yz yaltlm %3 -%4
de denir. Alternatif akm sinyalleri sins orannda silisyum ieren elik saclardan
erileri eklindedir. retilir.

retilen alternatif akmn zamana gre yn ve


iddet deitirme says ise frekans olarak Yksek frekansl devrelerde kullanlan
tanmlanmaktadr. Gnmzde elektrik transformatr-lerin nveleri ferrit
akmnn yaklak olarak %90 alternatif akm maddesinden yaplr. Trafolarda sarglar
olarak retilmektedir. Bunun nedeni ise arasnda herhangi bir fiziksel balant yoktur.
alternatif akmn kolay tanabilmesi, kolay kincil sarg devresinin ektii g, manyetik
drlebilmesi ve kolay ykseltilebilmesidir. alan yardmyla birincil sarg devreden ekilir.

Doru Akm: Transformatr Seimi:


Dinamo, akmlatr, pil, gne pili gibi Piyasada sabit ve deiken k verebilen
dzenekler tarafndan retilen, zamanla yn trafolar bulunmaktadr. Eer 12V / 1A k
ve iddet deitirmeden akan akmlardr. verecek bir DC g kayna yaplmak
Dolaysyla DC akmn frekans yoktur. isteniyorsa 10 15 Wlk bir trafo seilmelidir.
zerinde 12V / 50W yazan bir trafodan ise
P=V.I formlnden 4 amperlik bir akm
alabiliriz.

Transformatrlerde Dntrme Oran:


Aada verilen formlden yararlanarak
Transformatrler (Trafolar) trafolarn baz deerleri hesaplanabilir.
Alternatif akm ykseltmeye ya da alaltmaya Dntrme orann , K, n, a sembollerinden
yarayan devre elemanna trafo denir. Bu herhangi biriye ifade edebiliriz.
eleman ykseltme veya alaltma ilemi
yaparken frekans drmez.

Burada U gerilimi, N sarm saysn, I da akm


ifade etmektedir.
NOT: Trafonun giri ve k ular
iaretlenmitir. 220 V yanllkla ka
uygulanrsa, trafo ok yksek gerilim
retmeye balar ve tehlike arz eder. O

1
stanbul Teknik niversitesi Elektrik Elektronik Fakltesi
otokon@itu.edu.tr | www.otokon.itu.edu.tr
OTOKON Kasm 2015
stanbul Teknik niversitesi
Kontrol ve Otomasyon Kulb

nedenle trafo balantlar dikkatle


yaplmaldr.

Transformatrlerde, sargda kullanlan


iletkenin omik direnci, manyetik alanla oluan
zt emk, yaltm hatalar, ve geirgenlii az Elektronik cihazlarn ou DC ile tanr ancak
madde kullanm gibi sebeplerden tr, konutlara 220V AC gerilimi verilmektedir. Bu
birtakm g kayplar olabilmektedir. AC akm doru akma emadaki gibi
evrilebilmektedir.
Baz Transformatr Formlleri:
Dorultma Devre eitleri:
Bir Diyotlu Yarm Dalga Dorultma
Devresi:
ACyi DCye eviren tek diyotlu devrelerdir.
Yarm dalga dorultma devrelerinde k
sinyali tam anlamyla dz olmaz.

Yukardaki devre yardmyla diyot alternatif


sinyallerden yalnzca pozitif olanlar geirir.

Burada j sarmda kullanlacak telin akm


younluu (milimetrekareye den amper)
deeridir. Trafo hava ile soutuluyorsa 2-2.5A,
ya ile soutuluyorsa 2.3- 3.5A arasnda bir
deerdedir.

Tam Dorultma Yapan Devreler:


Orta Ulu Trafolu Tam Dalga
ACyi DCye Dntren Dorultmalar
ACnin her iki sinyalinin de alcdan tek ynl
Devreler olarak gemesini salayan devrelerdir. Bu tip

2
stanbul Teknik niversitesi Elektrik Elektronik Fakltesi
otokon@itu.edu.tr | www.otokon.itu.edu.tr
OTOKON Kasm 2015
stanbul Teknik niversitesi
Kontrol ve Otomasyon Kulb

devrelerin kurulabilmesi iin orta ulu


trafolara ihtiya vardr.

Bu devrede D1-D3 veya D2-D4 diyotlarnn ayn


anda iletime gemesiyle iyi bir dorultma
salanr.

Bu tr dorultma devrelerinde ktan alnan


DC gerilim girie verilen AC gerilim 0,9u
kadardr.

Kpr Tipi Tam Dalga Dorultmalar


ACyi en iyi ekilde DCye dntren
devrelerdir. Hemen her trl devrenin
beslemesinde karmza karlar.

DORU AKIM FLTRELER


Bunlar dorultma devrelerinden alnan doru
akm, tam doru akm haline getiren
szgelerdir. k tam doru hale
getirebilmek iin diyotlara ek olarak
kondansatrler ve bobinler kullanlmaktadr.

Kondansatrl Szgeler

Giri sinyali ekildeki gibi olan bir


kondansatrl devrenin kna osiloskop ile
bakldnda k sinyalinin ekildeki gibi
filtrelenerek dzgnletii grlr.
Kondansatrn kapasite deeri ne kadar
bykse k sinyali de o kadar dzgn olur.
3
stanbul Teknik niversitesi Elektrik Elektronik Fakltesi
otokon@itu.edu.tr | www.otokon.itu.edu.tr
OTOKON Kasm 2015
stanbul Teknik niversitesi
Kontrol ve Otomasyon Kulb

Ancak kondansatr seimi yaplrken alcnn


ektii akm da gz nne alnmaldr. Filtre
olarak kullanlan kondansatrler k
gerilimini ykseltir bunun nedeni ise
kondansatrlerin alternatif akmn maksimum
deerinde arj olmasdr.

Bobinli Szgeler

Yukardaki devrede giri geriliminin 15 V


olmasna karn, k gerilimi 9.1 V
olmaktadr. Devrede kullanlan zener diyot 12
Voltluk olsayd k gerilimi 12 V olurdu.
Devrede zener diyotu yksek akma kar
korumak iin kullanlacak ndirencin deeri u
formlle hesaplanabilir:

Bobinler zerlerinden geen akma kar bir


etki gsterirler. Giri sinyali ekildeki gibi olan Transistr ve Zener Diyotlu Seri
bir bobinli devrenin kna osiloskop ile
bakldnda k sinyalinin ekildeki gibi Reglatr
filtrelenerek dzgnletii grlr.
Kondansatrler gerilimi 90 geri brakrken
bobinler gerilimi 90 ileri kaydrrlar.

Kondansatr-Bobin-Kondansatrl
Szgeler

En iyi szge devresidir. Hassas yapl ve Seri reglatr devreleri NPN ya da PNP
kaliteli devrelerin kn filtrelemek transistr kullanlarak yaplabilir. Devredeki
amacyla kullanlr. ndiren hem zeneri hem de transistr
akma kar korur. Bu devrede giri gerilimi
DORU AKIM REGLE DEVRELER deise bile k aynkalr. Ayrca alc
Elektronik devrelerin ounda k geriliminin transistre seri balanr. Burada k gerilimi
sabit kalmas istenir. te bunu salayabilmek transistre de baldr.
iin regleli g kaynaklar yaplarak deiken
akmlara kar k geriliminin sabitlenmesi Transistrl, Regleli DC G
amalanmtr. Kaynaklaryla lgili Uygulama
Devreleri
Zener Diyotlu Basit Paralel 12 V sabit regleli g kayna devresi:
Reglatrler

4
stanbul Teknik niversitesi Elektrik Elektronik Fakltesi
otokon@itu.edu.tr | www.otokon.itu.edu.tr
OTOKON Kasm 2015
stanbul Teknik niversitesi
Kontrol ve Otomasyon Kulb

7909lu 9V Negatif kl G
Kayna:
Entegre Gerilim Reglatrleri
DC g kayna devresinde alandan kazanmak
ve montaj kolayl salamak iin birok
elektronik devre eleman bir gvdede
birletirilerek entegre tipi reglatrler elde
edilmitir. Piyasada ve uygulamalarda en ok
karmza kan entegre tipi reglatr 78XX ve
79XX dir. Bunlardan 78 serisi pozitif ynde
akm vermekte, 79 serisi ise negatif ynde
akm vermektedir. XX yerine k voltaj
deeri gelir. rnein 7805 entegresi kna
sabit 5V verirken 7809 entegresi kndan GERLM
sabit 9 V eker. 78 serisi reglatrlerin k OKLAYICILAR(KATLAYICILAR)
akm ise 1A dir. Ayrca 78XX serisi entegreler Gerilim katlayclar girie uygulanan AC sinyali
sabit akm almak amacyla da kullanlabilir. ka, katlayarak yanstan ve bu gerilimi
Bunu yapabilmek iin entegrenin ucuna seri DCye dntren devrelerdir. Maliyetinin
olarak diren eklenir. rnein 7805 dkl ve az yer kaplamas nedeniyle
reglatrnn ase ucu 50 ohmluk direnle tercih edilirler. Ancak k akmlar dktr.
birlikte ka balanrsa, k akm:
Tam Dalga Gerilim ikileyiciler:
olur.

NOT: Gerilim ikileyicide gerilim 2


katna karken k akmnn da
Reglatrl Devre rnekleri yarya inecei unutulmamaldr.
7805li 5V Pozitif kkl G
Kayna:

Tam Dalga Gerilim leyiciler:

5
stanbul Teknik niversitesi Elektrik Elektronik Fakltesi
otokon@itu.edu.tr | www.otokon.itu.edu.tr
OTOKON Kasm 2015
stanbul Teknik niversitesi
Kontrol ve Otomasyon Kulb

Devrede alternans ekildeki gibi


kutuplandnda ilk anda D1 ters polarize
olduu iin kesimde kalacak D2 ve D3
diyotlarysa iletime geerek C1 ve C2
kondansatrlerini arj edecek. Sekonder
gerilimin ikinci alternansnda kutuplar yer
deitireceinden dolay C1 kondansatr
sekonder gerilimin bu alternansyla seri
duruma geer. D1 diyotu iletimde olacandan
C3 kondansatr, C1 kondansatr ve
sekonder geriliminin toplam kadar bir
gerilimle arj olur. C2 ve C3 kondansatr seri
bal iki pil gibidir. C3n zerindeki gerilim,
C2nin zerindekinin 2 kat olduundan ka
bal alc zerinden giriin 3 kat kadar
gerilim llr.

Gerilim nleyiciler(oklayclar)

Devrede kullanlan her diyot kondansatr ifti


gerilimi katlar. rnein yukardaki devrenin
tamam giri gerilimini 9 katna karr.

zen ZKAYA
ozen.ozkaya@itu.edu.tr
T OTOKON Eitim Komitesi

6
stanbul Teknik niversitesi Elektrik Elektronik Fakltesi
otokon@itu.edu.tr | www.otokon.itu.edu.tr
OTOKON Kasm 2015