You are on page 1of 222

ISO 50001

Energy Management Systems

ISO/BAS national seminar

Sarajevo, Bosnia and Herzegovina


3-5 June 2013

Training material

ISO 2013
2
Background
Increasing energy costs and price volatility combined with growing constraints on energy supplies and
distribution networks amplifies the risks associated with energy. At the same time, the importance of
energy efficiency and energy performance and renewable energy resources as mechanisms for reduc-
ing environmental impacts warrants more sophisticated approaches to energy management. Organiza-
tions recognizing the importance of energy to the long-term viability of the business can use standards
to manage and control both energy consumption and cost in a practical way. Implementing such stand-
ards is key to achieving maximum benefit from process improvements, operational and maintenance
changes, and advanced energy efficiency technology.
In view of strong international interest and its potential impact on industrial energy efficiency world-
wide, UNIDO, in July 2007, launched an initiative to support the development of an international energy
management standard. Specifically, the initiative supports the ISO standard development process by
raising awareness and ensuring that the issues and barriers facing policy makers, industry, and other
concerned stakeholders in developing countries are taken into due consideration in the ISO process. In
February 2008, the Technical Management Board of ISO approved the establishment of a new project
committee (PC 242 Energy Management) to develop the new ISO Management System Standard for
Energy ISO 50001. The Secretariat of PC 242 has been assigned to the partnership of the American
National Standards Institute (ANSI) and the Brazilian Association for Standardization (ABNT). As of
September 2011, ISO PC 242 includes 49 member countries, and 17 observer countries. ISO 50001
Energy management systems Requirements with guidance for use was finally published on 15 June
2011.

Awareness is key to increased engagement of policy-makers, standards authorities and prospective


standard users in the ongoing ISO process and in the development of national complementary policies
to support the adoption of ISO 50001 and consequent increased provision of energy efficiency prod-
ucts and services. The continual effort of UNIDO and ISO, in collaboration with national and regional
partners, to raise awareness on the future standard is not only desirable but needed, as pointed out by
the ISO DEVCO discussion group session held in Dubai in October 2008 and more recently during the
4th Meeting of ISO/PC 242, Beijing, China on 22 October 2010. The seminar is organized jointly with
the Institute for Standardization of Bosnia and Herzegovina (BAS) with the generous financial contribu-
tion of the Swiss State Secretariat for Economic Affairs (SECO).

Seminar objectives
The regional seminar is organized with the following objectives:
To raise awareness and understanding among authorities and industry in Bosnia & Herzegovina
about energy management and energy efficiency standards, business opportunities, existing best
practices, implications and potential impact of the ISO 50001 Energy Management standard
To inform about the requirements of the ISO 50001 standard
To provide a platform for specialists from industry, government and academia in the region to share
experiences and discuss issues related to the implementation of energy management and the
ISO 50001 standard.

Instructors / international speakers:


Mr. Rainer Stifter, General Director, Energon, Austria
Mr. Dusan Djurdjevac, Institute for Standardization of Bosnia and Herzegovina (BAS)
Mr. Djordje Djogo, General Director, Optikum d.o.o., Bosnia and Herzegovina

3
Programme

3 June 2013

08:30-09:00 Registration 13:45-15:05 Session 4


1. Energy management for public
09:00-09:15 Session 1: Opening & welcoming buildings
ceremony Fahrudin Kulic and Mak Kamenica,
BAS Director General and SECO USAID
representative 2. EnMS development project plan
Djordje Djogo, Optikum d.o.o.
09:15-10:30 Session 2 3. Case study: EnMS implementation in a
1. Overview of energy concerns and links paper mill
to climate change Rainer Stifter
Rainer Stifter
2. Introduction to Energy Management
15:05-15:25 Afternoon break
Rainer Stifter

15:25-17:00 Session 5
1. Experiences on the implementation in
10:30-10:50 Morning break
the region
Dusan Djurdjevac, BAS
10:50-12:45 Session 3
1. Interactive exercise Challenges and 2. Case study on the implementation of
barriers for industry ISO 50001 in Bosnia & Herzegovina
Rainer Stifter Refik Trumic, ALFE-MI d.o.o.

2. Overview of energy efficiency in the 3. How ISO 50001 relates to ISO 9001
country and region and ISO 14001
Biljana Trivanovic, MOFTER and Dusan Djurdjevac, BAS
Sanjin Avdic, UNDP
3. Overview and structure of an Energy Questions and answers
Management System (EnMS) 6 key
concepts 17:00 End of day 1
Dusan Djurdjevac, BAS

12:30-13:45 Lunch break


4 June 2013 5 June 2013
09:00-10:30 Session 6 09:00-10:30 Session 10
1. The big challenge Behavioural Practical work on the 6 key concepts
change (Commitment, SEUs, EnPIs,
Rainer Stifter Opportunities List, Operational Control,
2. Management commitment and policy Review)
Djordje Djogo, Optikum d.o.o. Trainers and participants

3. Energy Planning
Dusan Djurdjevac, BAS
11:00-11:20 Morning break

10:30-10:50 Morning break 11:20-12:30 Session 11a:


Participants to prepare presentation
10:50-12:45 Session 7 (selling ISO 50001 - 2 off, tailor for
1. Implementation and operation SMEs, reasons not to implement)
Dusan Djurdjevac, BAS
2. Case study: EnMS in a Municipality
Rainer Stifter 12:30-13:30 Lunch

3. Checking
Dusan Djurdjevac, BAS 13:30-14:10 Session 11b:
1. Presentation from participants
14:10-15:40 Session 12:
12:45-14:00 Lunch 1. Discussion on certification and
accreditation
14:00-15:20 Session 8 2. Plenary discussion on the
1. Interactive exercise: Energy Planning significance, benefits, challenges and
Rainer Stifter future of ISO 50001
2. Management review 3. Review of ISO 50001 the standard
Diordje Djogo, Optikum d.o.o. itself
3. Case study: Diary
Evaluations and certificates
Rainer Stifter
16:00 Closing

15:30-15:50 Afternoon break

15:50-17:00 Session 9
1. Energy metrics demo and
discussion
Rainer Stifter
2. Questions & answers

17:00 End of day 2

ISO 2013. Printed in Switzerland

5
6
ISO/BAS National Seminar on Energy
Management Systems - ISO 50001
Sarajevo, Bosnia & Herzegovina
3-5 June 2013

Overview of Energy
Concerns

by Rainer Stifter

ISO national seminar on


Energy Management Systems - ISO 50001

Sarajevo, 3-5 June 2013

7
Presentation Outline

1.Energy concerns
2.Climate Change impact
3.Policy trends
4.What can be done and needs to be done

June 2013 3

Energy concerns

Energy security is key


Reliable and adequate supply of energy at reasonable prices
for sustainable socio-economic development
be secure in terms of the source, i.e. where it comes from,
control of the flow and distribution of that energy, and having
alternatives in place to allow to withstand highs and lows
associated with any commodity
be affordable
be environmentally sound ?

June 2013 4

8
Energy concerns

Energy and development


Energy access essential to poverty alleviation and
sustainable development
3 billion people without access to clean cooking energy
options and 1.4 billion people to electricity
Access to modern energy would increase productivity and
entrepreneurship

June 2013 5

Energy concerns

Rising population and increase in energy demand


Primary Energy Demand (Indexed)
24000
Developed (GDP/cap > $US 12,000)
21000 Emerging (GDP/cap < $US 12,000)
18000 Developing (GDP/cap <$US 5,000)
Poorest (GDP/cap < $US 1,500)
15000
Population
12000
[1,000,000 cap]
9000

6000

3000

0
2000 Base case Low poverty Prosperous
Source: Basic Facts - Trends 2050 - WBCSD world
2050
June 2013 6

9
Energy concerns
Energy use, development and CO2
Canada
USA Russia
20000 10000
UK

Germany
Japan
Poland
France

China

Venezuela
Pakistan
5000
India
Australia

Brazil Nigeria
Indonesia
Other sectors Mozambique

Source: WBCSD adaptation of IEA 2003


Non-road transport South Africa
Road transport
OECD
Manufacturing
Energy industries Non-OECD
Emissions by World
Heat and power sector, kg CO2
per capita per
year (2001)
June 2013 7

Climate Change Impact

The Problem
Human activities are threatening the stability of earths
climate system with disastrous consequences for human well-
being
There is an urgent need to move to near-zero emissions
levels in the medium term
However, we are already committed to a certain level of
climate change increasing the vulnerabilities of the worlds
poor Adaptation

June 2013 8

10
Climate Change Impact

World primary energy demand in the Reference Scenario

Source: IEA Would


Energy Outlook
2008

THIS IS UNSUSTAINABLE !
June 2013 9

Growth in primary energy demand

Source: IEA Would


Energy Outlook
2011
June 2013 10

11
Climate Change Impact

Energy-related CO2 emissions in the Reference Scenario

Source: IEA Would


Energy Outlook
2008

97% of the projected increase in emissions between now and 2030 comes from
Non-OECD countries three quarters from China, India & Middle East alone
June 2013 11

Vehicles per 1000 people in selected markets

Source: IEA Would


Energy Outlook
2011
June 2013 12

12
Largest natural gas producers in 2035

Source: IEA Would


Energy Outlook
2011
June 2013 13

Cumulative energy related CO2 emissions in


selected regions

Source: IEA Would


Energy Outlook
2011
June 2013 14

13
The door to 2C is closing

Source: IEA Would


Energy Outlook
2011
June 2013 15

Climate Change Impact

The impact on our climate could be substantial even at an


achievable stabilization level, so adaptation to climate
change will have to play a part of any future strategy.

Impacts will vary from region to region; much of the detail is


uncertain.
Measures might include:
Flood defences in low-lying areas, ranging from Florida
to Bangladesh
Refugee planning for island states such as the Maldives
Improved water management (e.g. aqueducts) as rainfall
patterns change
June 2013 16

14
Climate Change Impact
Examples of project regional impacts of Climate Change
By the 2050s, freshwater availability in Central, South, East and
South-East Asia, particularly in large river basins, is projected to
decrease
Coastal areas, especially heavily populated megadelta regions in
South, East and South-East Asia, will be at greatest risk due to
increased flooding from the sea and, in some megadeltas, flooding
from the rivers
Climate change is projected to compound the pressures on natural
resources and the environment associated with rapid urbanisation,
industrialisation and economic development.
Endemic morbidity and mortality due to diarrhoeal disease primarily
associated with floods and droughts are expected to rise in East,
South and South-East Asia due to projected changes in the
hydrological cycle.
June 2013 Source: IPCCa 2007, Table SPM.2 17

Policy Trends

The urgency of the Climate Change problem is rising


The urgent need of a change of current energy
development paradigm is widely accepted Energy
efficiency, renewables and new technologies have a major
role to play
Significant ramp-up of funding for energy transition and
economic transformations for GHG emission mitigation
Concern about the management of this ramp-up: Is sufficient
skilled staff available?

Towards a virtually carbon free economy in next 50 years


How to engage developing and emerging countries

June 2013 18

15
What can be done and needs to be done

The need of the hour is acceleration


Adapt and implement existing proven policy and regulatory best-
practice
To make investments available for following low carbon pathways
Environment friendly infrastructure
Human and institutional capacity building

To make low-carbon technologies accessible at affordable costs


To tailor technologies to meet the needs, where appropriate (i.e.
energy access)

June 2013 19

What can be done and needs to be done

The Challenges on the Short and Medium Term


How to double the Energy Efficiency Improvement rate
Key role for standards and regulations

How to ensure that all new power sector investments are CO2-free
by 2025
Power generation accounts for 40% of total energy related CO2 emissions
today
The share of renewables must double between now and 2050
New renewables must grow 10-fold

To Industrial CO2 reduction is very challenging, energy efficiency


alone is not sufficient
Accelerate the development of new technologies
Technology transfer

June 2013 20

16
Introduction to energy
management

By Rainer Stifter
ISO seminar on
Energy Management Systems - ISO 50001
Sarajevo, 3-5 June 2013

Introduction to energy management 2

17
3 areas of improvement
People
Behaviour
Training
Culture
Commitment
Technology
Best available
Operation and Maintenance
Energy Efficient Design
Performance Measurement
Data analysis
Statistics

Introduction to energy management 3

Would you allow this man to


make a $500 purchase on
behalf of your company?

What about $10,000?

18
9

7
Levelized Cost of Electricity (cents/kWh)

0
Energy Biomass Pulverized Nat. Gas Coal IGCC Wind Nuclear
Efficiency Coal Combined
Cycle

w/o carbon w/ $20/ton carbon


Introduction to energy management 5

Energy Efficiency?

Doing the
same or
more with
less
Source: U.S. Energy Information Administration, EIA, International Energy Statistics
(http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=92&pid=46&aid=2)

Introduction to energy management 6

19
Introduction to energy management 7

How does it work?

Reduce
kWh

Is it Make
working? Changes

What are
you
Do it!
going to
do?
8

20
9

Energy Efficient
Operation

Operation of existing equipment


Training
Very Low cost
Savings over 10% typically
Switch off
Set points
Critical operating parameters Introduction to energy management 10

21
Energy Efficient
Maintenance

Maintenance of existing equipment


Spare parts
Training
Settings
Energy knowledge and competence
Combustion tuning
Introduction to energy management 11

No cost measures

Switch off, lights, pumps, etc.


Settings, e.g. room temperature
Fan belt types
Leaks
Insulation

Introduction to energy management 12

22
Monitoring and
Targeting

See later re Baseline and EnPIs


Requirements
Reporting baseline and EnPIs
Metering plans
Software vendor (try MS Excel)
Great technology if applied properly.

Introduction to energy management 13

Reduce waste in
existing systems
and equipment

Operation of existing equipment


Maintenance of existing equipment
Low cost measures
M&T

Introduction to energy management 14

23
Energy Efficiency
in CAPEX

2nd priority after low cost measures


Is it really?
Who has made EE CAPEX investments?
Who has completed all low cost measures?
Plenty of technology once low cost measures are
completed

Introduction to energy management 15

Renewable Energy
CAPEX

3rd priority after low cost and EE due to typically longer


paybacks
What RE is viable here?

Introduction to energy management 16

24
Energy Efficient
Design

Challenge user specifications


Design for user efficiency operational control
Design distribution systems
Design generation equipment, boilers, compressors,
pumps, etc. LAST!

Introduction to energy management 17

Reduce energy
unit cost

What are energy procurement options here?


Electricity
Gas
Oil
Coal
Others
Know your demand profile
Use this profile to get competitive prices
Introduction to energy management 18

25
PregledstanjaenergetskeefikasnostiienergetskogmenadmentauregionuiBiH

MSc.SANJINAVDI,dipl.ing.ma.,MBA
SectorLeader EnergyandEnvironment
UNDPCOBiH

UNDP ENERGY & ENVIRONMENT SECTOR

Upravljanje
vodama

Obnovljivi
Zatita
izvori
okolia
energije

UNDPEnergy
and
Environment

Energetska Klimatske
efikasnost promjene

Biodiverzitet

26
SADRAJ

POTRONJAENERGIJEUBiH
STAMBENISEKTOR
ZAKONSKAREGULATIVA&PRAVNIOKVIR
INDUSTRIJSKISEKTOR
DEFINISANJEPROBLEMA/ZNAAJEnMSzaBiH
ZAKLJUAK

Triinjenice:

1.Cijeneenergenatasuukonstantnomporastu

2.NajveipotroaenergijeuBiHjesektorzgradarstva(najveemogueutede)

3.Tehnikorijeenjejelakonai.Ipak,uzimajuiuobzirekonomskebarijereovopitanje
postajesloenije.

Q:KAKO(NAKOJINAIN)POVEATIENERGETSKUEFIKASNOST?
A:TEHNOEKONOMSKIMKOMPROMISOM

4/33

27
POTRONJA ENERGIJE U BiH

Proces poveanja EE 5 koraka

Baseline Energetskepotrebe Primjenljive Proraun Benefit


Stvarneenergetske mjere profitabilnosti
Potronjaenerije potrebe Uteda
Trokovi Oekivaneutede Efikasnost
Pregrijan/podgrijan Mainske (KMikWh)
Oprema/Instalacija Viak/manjak Graevinske Konkurentnost
Poredak
... ... Organizacione profitabilnosti Profit
... Finansiranje Zapoljavanje

POTRONJA ENERGIJE U BiH

2009. godina
15%
oko 140 PJ
5%

25%

55%

Industrija Zgradarstvo
Saobraaj Usluge

6/33

28
POTRONJA ENERGIJE U BiH

Ukupna potronja energije u GWh prema razliitim scenarijima potronje energije u


Kantonu Sarajevo za period 20032023.

Q:KAKOOPTIMIZIRATIPOTRONJUENERGIJE?
A:POVEANJEMENERGETSKEEFIKASNOSTI

STAMBENI SEKTOR BiH

Godina gradnje1999. Godina gradnje2009.

*Izvor Promod.o.o.

29
STAMBENI SEKTOR BiH

Karakteristinost loaenergetskasvojstvaobjekata
Visokikoeficijentiprolaza(U[W/m2K])toploteelementavanjkseovojniceobjekata
Zgradegraeneprije1970.godinenemajunikakvutoplotnuizolaciju
Zgradegraeneprije1980.godineimajuvrloskromnutoplotnuizolacijuilije
uopenemaju
Preko85%postojeegradnjeuBiHimanezadovoljavajuutoplotnuzatitu

STAMBENI SEKTOR BiH

Razliiteepohegradnjeobjekata(karakteristininainigradnje)
TIPSKA Godina Uzid Uprozor
OPIS
CJELINA izgradnje [W/m2K] [W/m2K]

Individualni
T1 - 1,40 2,90
stambeni objekti
Kolektivni stambeni
T2 do 1945. 1,44 3,10
objekti
Kolektivni stambeni
T3 1946.-1970. 1,47 3,24
objekti
Kolektivni stambeni
T4 1971.-1980. 1,06 2,77
objekti
Kolektivni stambeni
T5 1981.-1991. 0,85 2,38
objekti
Kolektivni stambeni
T6 1996.-2009. 0,69 2,10
objekti

30
STAMBENI SEKTOR BiH

Uoljivtrendopadanjakoef.prolazatoplote(toplotnihgubitaka)

3.1 3.24
2.9 2.77
2.38
2.1

1.4 1.44 1.47


1.06
0,85 0,69

T1 T2 T3 T4 T5 T6
Uzid[W/m2K] Uprozor[W/m2K]

STAMBENI SEKTOR BiH Razvoj propisa na polju utede energije u zgradama

1980. 2009.
Pravilnikotehnikim NormaJUSU.J5.600 Inoviranoizdanje Pravilnikotehnikim
mjeramaiuvjetimaza toplinskatehnikau normeJUS.U.J5.600 zahtjevimaza
toplinskuzatituzgrada graevinarstvu, toplinskatehnikau toplotnuzatitu
prvipropisotoplinskoj tehnikiuvjetiza graevinarstvu, objekatai
zatitizgrada,odreene projektiranjei tehnikiuvjetiza racionalnu
sunajveedozvoljene graenjezgrada projektiranjei upotrebuenergije
vrijednostikoeficijenta donosinovevie graenjezgrada ograniena
prolazatopline(k)za zahtjeveupogledu potronjagodinje
pojedinegraevne toplinskezatite potrebnetoplineza
elementezaodreenu zgrada.Ogranieni grijanjeinajvea
klimatskuzonu specifinitoplotni vrijednost
gubiciuzgradamai koeficijentaUza
minimalnatoplotna vanjskegraevinske
izolacijagraevinskih elemente
elemenata.

1970. 1987.

31
STAMBENI SEKTOR BiH

Minimalna referentna energetska karakteristika objekta Rr doputena


vrijednosti propisana u tehnikom zahtjevima (Pravilnika o tehnikim zahtjevima za
toplotnu zatitu objekata i racionalnu upotrebu energije Federacije Bosne i
Hercegovine) 95 kWh/m2a

Prosjena referentna energetska karakteristika objekta Rs izmeu 160 kWh/m2a


i 180 kWh/m2a (bazna godina 2007.)

STAMBENI SEKTOR BiH

ProsjenapotronjaenergijeusvrhugrijanjaobjekatauFBiH180kWh/m2a
DoputenavrijednosttoplotneenergijeusvrhugrijanjaobjekatauFBiH95kWh/m2a
Energijskibroj
Klasa Komentar
(kWh/m2 a)
A 0 30 Najboljaenergetskaefikasnost
B 31 50 Visokaenergetskaefikasnost
C 51 70 Energetskiefikasnosnazgrada
D 71 120 Prosjenazgrada
E 121 160 Nezadovoljavajuaenergetskaefik.
F 161 200 Energetskineefikasnazgrada
G 201 Potpunoenergetskineefikasnazgrada
*Klasifikacija prema evropskoj ekomenadment i audit emi - EMAS

32
ZAKONSKA REGULATIVA

Kakostvaristojeunaemokruenju?

Prosjena potronja energije u zgradama u zavisnosti od zakonodavnog okruenja


JUS HR BIH SRB BIH
JUSU.J5.600
novelacija TZ TZ PEE ZakonoEE
[kWh/m2 a] UnapreenjepostojeihPravilnika
175
160
145
130
115
HR
100
85 SRB
70 BiH
55
40
25
1970
1971
1978
1979
1980
1981
1986
1987
1988
2007
2008
2009
2010
2011
2012

33
ZAKONSKA REGULATIVA

UgovoroEnergetskojzajednici
JedinstvenregulatorniprostoruJugoistonojEvropi
ImplementacijarelevantnihpropisaEU

Trikljunedirektiveizoblastienergetskeefikasnosti:
1. Direktiva 2006/32/EZoefikasnostikoritenja krajnje energije i energetskih usluga

2. Direktiva 2010/31/EUoenergetskimkarakteristikamazgrada(EPBD)

3. Direktiva 2010/30/EUo oznaavanjukuanskihaparata

Directive2012/27/EUonenergyefficiency !!

ZAKONSKA REGULATIVA Ugovor o Energetskoj zajednici

Meunarodni Ugovoro
Energetskoj
Ugovor Zajednici

Direktiva Direktiva Direktiva


EUDirektive 2006/32/EZ 2010/31/EU 2010/30/EU

Domae Set
podzakonskih
Set
podzakonskih
Set
podzakonskih ZakonoEE
zakonodavstvo akata akata akata

34
ZAKONSKA REGULATIVA Cilj 9% za 9 godina

CiljBiH 9%smanjenjapotronjeenergijedo2018.godine

Ukljuenaetiri sektora zgradarstvo,usluge,industrijaitransport


Sektorzgradarstva udioovogsektorabimogaoiznosioko40%odukupnogcilja(9%),5PJ
Sektorindustrija udioovogsektorabimogaoiznosioko40%odukupnogcilja(9%),5PJ
KreiranjeambijentapovoljnogzapoveanjeEE

NEEAP Cilj 9% za 9 godina

18,00%
NationalIndicativeTargetsbysecotors

16,00%
14,00%
12,00%
10,00%
8,00%
6,00%
4,00%
2,00%
0,00%
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018
Residential 0,00% 0,30% 0,72% 1,24% 1,98% 3,06% 4,60% 6,52%
Services 0,00% 0,47% 1,78% 3,69% 6,20% 9,31% 13,02% 16,80%
Industry 0,00% 1,37% 3,34% 5,57% 8,06% 10,81% 13,82% 17,00%
Transport 0,00% 0,04% 0,21% 0,52% 0,97% 1,56% 2,29% 4,00%

35
NEEAP Cilj 9% za 9 godina

[PJ[ BiH FBiH RS


Baselineenergyconsumption(averageof20062010) 138.56 92.33 41.88

Indicativevalueof9%energysavingtargetin2018 12.47 8.31 3.77

Energysavingtargetin2018adopted(9%) 12.47 8.31 3.77

Intermediateenergysavingtargetin2012(0.49%) 0.67 0.45 0.20

Intermediateenergysavingtargetin2015(3.34%) 4.63 3.08 1.40

PregledstanjauindustrijskomsektoruBiH

VeinapreduzeaSME
Predimenzionisaniineefikasniproizvodnisistemi/termoenergetskisistemi
Visokaenergetskaintenzivnostpojedinicidobara/proizvoda
Prosjenipotencijalzauteduenergijeoko30 40%
SmanjenjeemisijeGHGkrozimplementacijumjerapoveanjaenergetskeefikanostii
koritenjeobnovljivihizvoraenergije
Troakenergijeivode,oekivanitrokovizaemisijeNOx,SO2,CO2...

Pouke za prelazak na privredu s manjom emisijom ugljika,, Sarajevo Hotel Europa 22/33

36
PregledstanjauindustrijskomsektoruBiH

20% 25%odukupnepotronjeenergije
oko26 30PJgodinje

Zato EE i OIE?

Zatopoveatienergetskuefikasnost/koristitiobnovljiveizvoreenergije?

1. Ekonomskauteda

2. Zatitaokoline

3. Ublaavanjeklimatskihpromjena

Primarniciljevi

24

37
Zato EE i OIE?

ZatopoveatienergetskuefikasnostikoristitiobnovljiveizvoreenergijeuBiH?

1. Zapoljavanje

2. Poduzetnikirazvoj

3. Privrednirazvoj

Paralelniuinakkrozostvarenjeciljeva

INDUSTRIJSKI SEKTOR BiH & SISTEM ENERGETSKOG MENADMENTA

CILJEVI
Smanjenje
trokova

Benefit
Poveanje
produktivnosti

Ranjivostna
fluktuacijucijena
energenata

Zadovoljavanjezakonskih Kobenefit
propisa(kvote)

TrinemogunostiEE
proizvoda(branding,MKT)

Pouke za prelazak na privredu s manjom emisijom ugljika,, Sarajevo Hotel Europa 26/33

38
INDUSTRIJSKI SEKTOR BiH & SISTEM ENERGETSKOG MENADMENTA

ZATOUPRAVLJATIENERGIJOM?

Dvijemogunosti:

1.Poveaticijenuproizvoda
2.Smanjititrokove

PRODAJNA
CIJENA Profitnamara

TROKOVI

Pouke za prelazak na privredu s manjom emisijom ugljika,, Sarajevo Hotel Europa 27/33

INDUSTRIJSKI SEKTOR BiH & SISTEM ENERGETSKOG MENADMENTA

Trokoviizradefinalnogproizvoda:

Ukupnitrokovi=R (radnasnaga)+E (energijaivoda)+M (materijal)+O (ostalo)

Natrokovezaenergijuivoduotpadado25%odukupnihtrokovafinalnogproizvoda
(uzavisnostiodvrstebiznisa/poslovnihdjelatnosti)

SveviekompanijauBiHteiimplementacijinaelasistemaenergetskogmenadmenta
(EN16001 EnergyManagementSystem)

BarijeraveegulaganjaupoveanjeEE:skupkapital!

Pouke za prelazak na privredu s manjom emisijom ugljika,, Sarajevo Hotel Europa 28/33

39
DEFINISANJE PROBLEMA

SkupkapitaluBiH!

Oteanprocesdokazivanjakreditibilnostipreduzeaifizikihlica

EE/OIEkreditnelinijekomercijalnihbanaka,razvojnihfondova

...doprinosEE/OIE=businessasusualzafinansijskeinstitucijeuBiH

Srednjerono EEsoftloans,PDVolakicenaEE/OIEproizvode,garancije,PPP,ESCO

KreiranjeambijentazapoveanjeEE!

Pouke za prelazak na privredu s manjom emisijom ugljika,, Sarajevo Hotel Europa 29/33

Model kreiranja ambijenta za poveanje EE i koritenje OIE u industrijskom sektoru BiH

LEGISLATIVA
(ispunjenje
obaveza,zakoni,
podzakonskiakti,
trinimeh.)

FINANSIJSKI
MEUNARODNI Ambijent MEHANIZMI
PROJEKTI
(podizanjesvijesti, Poveanje
za (razvojniprogrami,
razvojneikomerc.
doprinoskreiranju EE
poveanje kreditnelinije,
trita) EE ESCO,PPP...)

PRIVREDA
(uteda,smanjenje
trokova, ISO 50001 - Energy Mng System
benchmarking,
realokacija
sredstava)

40
ZNAAJ

Alokacijatrokovapotronjeenergijeivodeunutarpreduzea

Sistematskoupravljanjeenergijom/trokovima

Rastjedininecijeneenergije

Kreiranjekonkurentskeprednostinatritu filozofijapristupamenadmenta:
Internokontrolisanjetrokovavs.Izloenosttrinimuticajima

Benchmarkingindikatorapotronjeenergije/poreenjesadrugimpreduzeima

Potivanjezakonskihipodzakonskihakataizoblastiokolia(ogranienjaemisije)

DirektiveETS,IPPC,LCP,ESD/EED,...

31

ULOGA DRAVE

Q:Kojajeulogazvaninihinstitucija?
A:KREIRANJEAMBIJENTAZAPOVEANJEEE

32/33

41
Model kreiranja ambijenta za poveanje EE i koritenje OIE u industrijskom sektoru BiH

LEGISLATIVA
(ispunjenje
obaveza,zakoni,
podzakonskiakti,
trinimeh.)

FINANSIJSKI
MEUNARODNI Ambijent MEHANIZMI
PROJEKTI
(podizanjesvijesti, Poveanje
za (razvojniprogrami,
razvojneikomerc.
doprinoskreiranju EE
poveanje kreditnelinije,
trita) EE ESCO,PPP...)

PRIVREDA
(uteda,smanjenje
trokova, ISO 50001 - Energy Mng System
benchmarking,
realokacija
sredstava)

HVALANAPANJI!
MSc. Sanjin Avdi, dipl.ing.ma., MBA
Sector Leader - Energy and Environment
UNDP CO BiH

+38733293487
+38762334096
sanjin.avdic@undp.org
www.undp.ba

42
Autor: Duan urevac, dipl.ing.el.

ISO/BAS nacionalni seminar


Upravljanje energijom i ISO 50001

3-5 jun, Sarajevo

Zatoindustrijanijevieenergetskiefikasna?
Posaoindustrijenije energetskaefikasnost
TipineininjerskepogodnostinepostojeuCEOiliCFOs
Budetisurazdvojeni zanabavkuopremeioperativnetrokove
Budetisurazdvojenizaenergijuimjerenjetrokova
Podaciopotronjienergijesistemasuveomaogranieni
Nedostatakiskustvauprocjenjivanjuuinkaiocijenjivanjepoboljanja
performansi
Mogunostizapostizanjeveeenergetskeefikasnostisezanemaruju
Tehnikasposobnostumnogimoblastimamoebitiinertna

EEnijedatdovoljanprioritet.

43
Opticilj!
Poboljanjeenergetskihperformansi
Bitipaljiviudefinisanjuperformansi
Performansemogubiti:
rokovi
Apsolutnapotronjaenergije
Odnosi
CO2emisije

Preprekezapoboljanjeenergetskeefikasnosati
Tehnologijenisuprepreka
Imamoihmnogo

Ljudiiorganizacijenajeepretstavljajuprepreke
Nedostatakznanjaotehnikimsistemima
Nizakprioritet
Najvierukovodstvonemoerealizovatiutetekojemogu
bitiostvareneinapravljenelako
Loarealizacijajepovezanasaprofitabilnou
Otpornostnapromjene

44
Dalibistepristalidaovaj
ovjekostvariprihodod500$
ukoristsvojekopanije?

takaeteoko10,000$?

Panja!
Veomakomplikovano

Mnogobirokratije

Akonedonosirezultat,netrebatoraditi

Fokusnarezultatimaanenadokumentaciji

45
tasuenergetskeperformanse
Energetskeefikasnost(EE)(=izlazpojedinicienergije)
T/kWh,kW/kW,#/kWh
Energetskiintezitet(EI)(=potronjeenergijepojedinici
izlaza) kWh/T,kWh/#,kWh/$
Specifinapotronjeenergije(SEC)(=potronjeenergije
pojediniciizlaza)
Buditeveomapaljivi!
Popravkecurenjaeestopoveatispecifinupotronju
energije
Kojijeboljiodnos:100kWh/kgili250kWh/kg?
DalimanjiEI(GJ/$)zaistaznaiboljuEE?

Dalijeovopoboljanjeperformansi?
Consumption Gas target Linear (Gas target) Target taken at 25% reduction
18,000,000 from 2004 baseline

16,000,000
13,944,326
kWh of Natural Gas per annum

14,000,000 12,216,666
11,273,810
12,000,000

10,000,000 9,315,832

8,000,000

6,000,000
Blizu50%ostvareno 7,151,985

4,000,000 smanjenjeu
poslednje3godine
2,000,000 Bezinvesticija
Stabilanrad
0
Dec-04 Mar-05 Jun-05 Sep-05 Dec-05 Mar-06 Jun-06 Sep-06 Dec-06 Mar-07 Jun-07 Sep-07 Dec-07 Mar-08 Jun-08 Sep-08 Dec-08

46
Integracija
Neodvajatiupravljanjeenergijomodostalihaktivnosti
menadmenta

Trebaliodvajati50001od14001ili9001?

Neodvajatitehnikuodmenadementa

KreiranjeEnMSdokumentacijediodnevnihaktivnosti

Tonepostojiradiprovjeravanja

Akotonepomaedaseostvareutedeenergijenetrebani
dapostojiuEnMS!

ISO50001
Planiraj

Uradi

Provjeri

Djeluj

47
Odgovornostrukovodstva
Dalijerukovodstvo
zaistaopredijeljeno?
Daliepodravati
sistem?
Tojetakaodluke!
Akone,moemo
odmahdasviodemo
nakafu!
Daliebitina
raspolaganjusvi
neophodniresursi
(tehniki,finansijskii
ljudski)?

Politika
Posveenost
rukovodstva
Nijedovoljansamopotpi
Definisatipodrujerada
naegEnMS
Odgovarajuinivo
Opredijeljenjezastalno
poboljanje
Uinitiresursedostupnim
Okvirzapostavljene
ciljeveipregled
organizacija

48
Provjeravanje
Tehnikoprovjeravanje
Oprema
Aktivnostiiodravanjezapisa
Provjerasistema
Dalisvakoradionotoje
potrebno?
Daliakcioniplanovi
napreduju?
Korektivneipreventivnemjere
(ne usklaenosti)
Provjeravanjeperformansi
ProvjeraEnPIs
Ostalihpodataka(M&T)

Preispitivanjeodstranerukovodstva
Godinjaprezentacija
Kolikosmopostigli?
Dalisupoboljane
performanseostvarile
ciljeve?
Problemiipreprekekoje
trebaprevazii?
Dostignua
Kakavjeplanzanarednu
godinu?
tamotamodauradimo
daostvarimoplan?

49
Sovimnismozavrili ovonijeprojekat!
Nakontoga
trebapoetiispoetka!

EEpoboljanjazaEnMs
Identifikovatiifokusiratisenaznaajnepotroae
Identifikovatiifokusiratisenaznaajneljude

Primjeri:komunalneusluge,zatita,uslunekompanije
Trening

Fokusiratisenapodatkeinumerikemetode
Energetskeindikatoreperformansi(EnPIs)
Integrisanipristup
Ljudi,odijeljenjabudeti

50
Napomene

Kadaidentifikujemoznaajneenergetskepotroaeoni
postajunafokus
EnPIs(Energetskiindikatoripotronje)
Ljudi
Trening,obuke
Ciljevi
Akcioniplanovi
Praenje
Radniparametri
Instrumentiimjerenje
Interniaudit

ZakogajenamjenjenISO50001?

Velikemultinacionalnekorporacije?

Ekonomijeurazvoju

Malaisrednjapreduzea(SMEs)

Organizacijebeziskustvauradusistemaupravljanja

Usluniodjeliuvelikimorganizacijama

Sveodgorenavedenog?

51
Kljunikoncepti
1. Opredijeljenje
Ulogeiodgovornosti
2. Znaajnipotroai
energije(SEUs)
3. Indikatorienergetskih
performansi(EnPIs)
4. Listamogunosti
5. Kontrolaoperacija
6. Pregled

Hvalanapanji!

52
SISTEMATSKO UPRAVLJANJE
POTRONJOM ENERGIJE U JAVNIM
ZGRADAMA

Fahrudin Kuli 3. juni 2013.


Mak Kamenica
USAID 3E Projekt 1

POTRONJA ENERGIJE U BIH

Bruto domai proizvod (2011) 25,7 milijardi KM


Ukupni trokovi energije (procjena) 5 milijardi KM
(19% BDP-a)
U EU ukupni trokovi energije iznose oko 5% BDP-a

Trokovi energije u zgradarstvu oko 2,5 milijarde KM

53
KAKO JAVNA UPRAVA MOE UTICATI NA
SMANJENE POTRONJE ENERGIJE
razvoj mjerenja i regulisanja potronje energije u svim javnim
zgradama upravljanje potronjom energije/gospodarenje
energijom
koritenje najboljih dostupnih energetskih mjera pri
preureenju javnih zgrada
koritenje standarda niskoenergetske i pasivne gradnje u
novim zgradama
uvoenje sistema plaanja energije na osnovu potronje
poticanje mjera energetske efikasnosti
uvoenje zahtjeva za energetskom efikasnou u tenderima 3

javne nabavke

ZATO UPRAVLJATI POTRONJOM ENERGIJE

20% poveanje EE u zgradarstvu = 500 miliona


KM/god
Jedna od obaveza BiH kroz implementaciju Ugovora
o formiranju energetske zajednice jugoistone
Evrope je uvoenje sistema upravljanja potronjom
energije (SUPE) u javnom sektoru

54
SISTEMATSKO UPRAVLJANJE POTRONJOM
ENERGIJE SUPE
SUPE predstavlja kontinuirano praenje potronje energije i
poduzimanje mjera s ciljem minimizacije trokova za energiju
(poveanje energetske efikasnosti)
SUPE znai pratiti potronju energije, analizirati i interpretirati
rezultate analize tako da u svakom trenutku znamo:
GDJE troimo energiju
KAKO troimo energiju
KOJE energente troimo
KOLIKO energije troimo i koliko nas to kota
KO je zaduen za upravljanje potronjom energije
TA moemo uiniti da smanjimo potronju energije
5

SUPE PROCES POVEANJA EE U JAVNIM ZGRADAMA

55
SUPE PROCES POVEANJA EE U JAVNIM ZGRADAMA
Donoenje Ured za gospodarenje
Sustavno odluka energijom Graani
gospodarenje Plan (EE ured)
energijom provoenja
Potpora
provoenju EE Kutak

Zgrada Lokalni energetski Tim za gospodarenje


menader energijom

EE Info centar

Energetski
pregledi
Stanje zgrade

Potencijal uteda

Prijedlog mjera

Provoenje projekata
Gospodarenje Postavljanje
poboljanja
energijom mjerljivih ciljeva
energetske efikasnosti
Izvravanje
Mjerenja jednostavnih
korektivnih mjera
Planiranje opsenih
korektivnih mjera mala
odstupanja
Analiza od ciljeva
velika podataka
odstupanja
od ciljeva

Izvjetavanje
(poglavarstvo, 7
korisnici zgrada)

SUPE CILJEVI

1. Nadzor i kontrola nad potronjom energije!


2. Identifikacija mjesta nepotrebne ili prekomjerne potronje
energije i moguih mjera poboljanja
- Identifikacija potencijala za investiranje i utedu
3. Provoenje projekata poboljanja energetske efikasnosti
- Ostvarivanje financijskih i energetskih uteda
- Smanjenje zagaenja okolia
- Pokretanje graevinskog i prateih sektora kroz
implementaciju projekata EE

56
SUPE - KONCEPT

Razvoj kapaciteta
(obueni i motivirani ljudi)

Organizacijska struktura
(zadane odgovornosti i ciljevi)

Implementacija
(Mjerenje i potvrda rezultata)

CILJ Poboljanje Energetske Efikasnosti


9

SUPE RAZVOJ KAPACITETA

Formiranje EE timova
obrazovani i kompetentni strunjaci sa znanjima iz
podruja energetike te planiranja i upravljanja potronjom
energije na nacionalnom i lokalnom nivou
Informirana i educirana ira javnost
broure, prirunici, praktini savjeti, plakati, TV i radio
emisije
Uspostavljanje strukture za nastavak informiranja i
edukacije
EE info centri
10

57
KoraciuspostaveSUPEaulokalnojsamoupravi

Procedure
i
znanja

Energetski
pregled
ISGE

11

Koraci uspostave SUPE-a u lokalnoj samoupravi

Osnivanje ureda za upravljanje potronjom energije (EE


Ured)
Edukacija
Uspostava registra zgrada kroz informacijski sustav za
gospodarenje energijom (ISGE)
Provoenje energetskih pregleda (identifikacija i priprema
EE mjera)
Provedba EE mjera i verifikacija ostvarenih uteda
Informiranje nadreenih i ope javnosti o:
Postignutim rezultatima 12

Mogunostima za primjenu EE mjera

58
Implementacija SUPE-a u lokalnoj samoupravi

Osigurati potrebne ljudske resurse za pruanje tehnike


pomoi:
Provedba energetskih pregleda / Prikupljanje i unos
podataka u ISGE / Priprema EE projekata / Provedba EE
projekata
Osigurati potrebne financijske resurse
Uspostaviti kontinuirani proces SGE-a

13

Primjeri implementiranih mjera EE

Zgrada Mainskog
Fakulteta Sarajevo
prije mjera EE

Sistem za monitoring i verifikaciju


Novi gasni kondenzacioni kotao
Zamjena prozora
Toplotna izolacija fasade
14

59
Primjeri implementiranih mjera EE
Zgrada Mainskog Fakulteta
Sarajevo poslije mjera EE

15

Primjeri implementiranih mjera EE


Sportska dvorana u Livnu prije
mjera EE

Zamjena prozora i dijela


krovnog/fasadnog pokrivaa
Prikljuenje na mreu
daljinskog grijanja (biomasa)
Rekonstrukcija sistema
grijanja, PTV i ventilacije
Sistem za monitoring i 16
verifikaciju

60
Primjeri implementiranih mjera EE
Sportska dvorana u Livnu
poslije mjera EE

17

Energetski Trokovni Centar (ETC)

Energetski Trokovni Centar je funkcionalna cjelina za


koju je mogue mjeriti pripadajuu potronju energije i
vode te parametre koji na dotinu potronju utjeu.

Kompleks zgrada
kao ETC
Cjelovita zgrada Dio cjeline
kao ETC kao ETC 18

61
Energetski Trokovni Centar
(ETC)

Konkretni koraci za
upravljanjem potronjom
energijie u ETC-u
Prikupljanje statikih i
dinamikih ulaznih podataka

19

Analiza potronje energije i vode

Analiza potronje u odreenim vremenskim intervalima


Analiza potronje svedene na razliite veliine u
odreenim vremenskim intervalima (metoda analize
indikatora potronje)
Analiza potronje energije u ovisnosti o vanjskoj
temperaturi (metoda analize energije putem E-T krivulje)

20

62
Analiza potronje u odreenim vremenskim
intervalima

Iz ovog prikaza jasno se vidi tendencija kretanja potronje


u odreenom vremenskom intervalu

21

Metoda analize indikatora potronje


Indikator potronje je omjer izmjerene potronje i
odabranog mjerljivog parametra
Primjeri indikatora potronje Jedinica
Potronja toplinske energije (energetskog ekvivalenta energenta za grijanje) po
kWhtop/m3
volumenu grijanog prostora ETC-a
Potronja toplinske energije (energetskog ekvivalenta energenta za grijanje) po ukupnoj
kWhtop/m2
plotini neto podne plotine grijanog dijela ETC-a
Potronja toplinske energije (energetskog ekvivalenta energenta za grijanje) po
kWhtop/broj
okupiranosti
Potronja toplinske energije (energetskog ekvivalenta energenta za grijanje) po stupanj-
kWhtop/SDD*
danu grijanja
Potronja toplinske energije (energetskog ekvivalenta energenta za grijanje) u ovisnosti
kWhtop/C
o vanjskoj temperaturi
Potronja elektrine energije po okupiranosti kWhel/broj
Potronja elektrine energije po ukupnoj plotini neto podne plotine grijanog dijela
kWhel/m2
ETC-a
Potronja elektrine energije po vanjskoj temperaturi kWhel/C
Potronja vode po okupiranosti m3/broj 22
Potronja vode po ukupnoj plotini neto podne plotine grijanog dijela ETC-a m3/m2

63
Metoda analize indikatora potronje
Podruje primjene Podruje primjene
Mjerljivi parametar
tip ETC-a energent
Korisna povrina Svi tipovi ETC-a Svi energenti
Korisni volumen Svi tipovi ETC-a Svi energenti
Uredske, administrativne i
Okupiranost broj zaposlenika ili broj druge poslovne zgrade;
Elektrina energija, Voda
ljudi koji stalno borave Zgrade za stanovanje
zajednica; Stambene zgrade
Zgrade za kulturno-umjetniku
djelatnost i zabavu, muzeji i
knjinice; Bolnice i ostale
zgrade za zdravstvenu zatitu i
Okupiranost broj korisnika (npr. zgrade za institucionalnu skrb;
Elektrina energija, Voda
pacijenata) Hoteli i sline zgrade za
kratkotrajni boravak, zgrade
ugostiteljske namjene; Zgrade
za promet i komunikacije;
Sportske zgrade
23

Metoda analize indikatora potronje


Podruje primjene tip
Mjerljivi parametar Podruje primjene energent
ETC-a

kolske i fakultetske zgrade,


vrtii i druge obrazovne
Okupiranost broj zauzetih korisnih ustanove; Hoteli i sline Elektrina energija, Energent u
prostora (npr. broj zauzetih kreveta) zgrade za kratkotrajni sustavu grijanja i hlaenja
boravak, zgrade ugostiteljske
namjene

Vrijeme rada u satima (npr. ukupan Uredske, administrativne i


Elektrina energija, Voda
broj radnih sati svih zaposlenika) druge poslovne zgrade

Elektrina energija, Energent u


Vanjska temperatura Svi tipovi ETC-a
sustavu grijanja i hlaenja
Elektrina energija, Energent u
Broj stupanj-dana grijanja Svi tipovi ETC-a
sustavu grijanja i hlaenja
ETC-i s proizvodnim Svi energenti koji se koriste u
Aktivnost (npr. koliina proizvoda)
procesima proizvodnom procesu
24

64
Metoda analize indikatora potronje
Primjer: Toplinska energija za grijanje

25

Metoda analize energije putem E-T krivulje

Omoguuje kontinuirano praenje potronje energije (ne i


vode) ETC-a kroz due vremensko razdoblje nevezano
za godinja doba i vrste energenata koje promatrani ETC
preuzima i koristi.
Definira se meuovisnost potronje energije i vanjske
temperature.
Mogunost definiranja bazne i ciljane potronje.
Mogunost izrauna ostvarenih uteda.

26

65
Metoda analize energije putem E-T krivulje

Funkcionalan period odnosno cjeloviti period za potpuni


prikaz E-T krivulje uzima se jedna godina.
Pojedine jedinine cjeline, odnosno cjeline u kojima je
ostvarena dotina potronja i srednja dnevna temperatura
te koja se prikazuje na grafu kao jedna taka mogu biti
jedan dan, jedan tjedan ili slino.
Taj prvi period u kojem nastaje E-T krivulja za dotini ETC
sastavni je dio pilot faze uspostave SUPE-a te se moe
nazvati i period snimanja odnosno utvrivanja bazne E-T
krivulje.
27

Metoda analize energije putem E-T krivulje

Struktura potronje energije u ovakvom ETC-u primarno


je uvjetovana sustavom grijanja i hlaenja koji se u njemu
28
nalaze.

66
Metoda analize energije putem E-T krivulje

Ciljano smanjenje potronje u iznosu od 10 do 20% to


su relevantni svjetski podaci o ostvarenim utedama
29
uvoenjem sistematskog upravljanja potronjom energije.

Primjer: Sistem za daljinsko praenje potronje


energije na MFS

1 mjerilo utroka
prirodnog gasa

3 vodomjera

9 senzora temp.
(1 vanjski)

6 mjerila utroka
elektr. energije

3 mjerila utroka
30
toplotne energije 30

67
Sistem za daljinsko praenje potronje energije
na MFS

ISGE
M-bus

Internet

GPRS

GPRS

Server za
Server za oitavanje
oitavanje
distributera 31
31

Monitoring i verifikacija ISGE

32
ISGE

68
Monitoring i verifikacija ISGE

33
ISGE

Pilot projekt Mainski fakultet Sarajevo


14000
Outside
22

temperature
Cost of NG, EE and Water [KM/m]

12000 18

10000 14
Temperature [ oC]

NG: 61797 KM/a


8000 EE: 35782 KM/a 10
W: 2869 KM/a
6000 6
Natural Gas

4000 2

Electricty
2000 -2
Water

0 -6
Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Avg Sep Oct Nov Dec

Month

Potronja energije i vode u 2011. godini 34

69
Pilot
5000 projekt Mainski fakultet Sarajevo
Before implementation
4500 of EE measures
Energy of Natural Gas [kWh/d]

4000

3500 Working Days


After implementation of
3000 EE measures
(Agregate for 31 days)
2500

2000

1500

1000 Sundays and Saturdays


Holidays
500

0
-6,0 -4,0 -2,0 0,0 2,0 4,0 6,0 8,0 10,0 12,0
o
Average Daily Outside Temperature [ C]
35

Poreenje potronje prirodnog gasa prije i poslije mjera

Pilot projekt Mainski fakultet Sarajevo


700

600
Consumption of Elwectricty [kWh/d]

500 2011

400

300

2012 1-12 January 2011: 6285.6 kWh


200
1-12 January 2012: 4757.9 kWh

100

0
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
Day in January
36

Poreenje potronja elektrine energije - 1-12 jan 2011 i 1-12 jan 2012

70
HVALA NA PANJI!

Mak Kamenica
mkamenica@eee.ba

Fahrudin Kuli
fkulic@eee.ba

www.eee.ba 37

71
72
EnMS Razvojni projektni plan

Predava ore ogo

ISO/BAS Nacionalni seminar


Sistem Upravljanja Energijom (EnMS)- ISO 50001
Sarajevo, Bosna i Hercegovina
3-5 Jun 2013

Na EnMS

EnMS Razvojni projektni plan 2

73
Uspjena formula Ravnoteasvatri
zauspjean
program

Organizacija
Opredjeljenost
rukovodstva

Tehnika Ljudi
Razumjevanje Razvijanje kulture
upotrebe energije i o energetskoj
njeno upravljanje efikasnosti

EnMS Razvojni projektni plan 3

ta treba initi

Imati stvarnu podrku rukovodstva


Zadrati da sistem bude jednostavan
Ukljuiti kljuno osoblje
Integracija sistema gdje god je to mogue
Ali ne samo zbog toga to to lijepo izgleda

Koristiti postojei sistem gdje je dobro osmiljen


Zadrati to je vie mogue, sistem transparentnim i
otvorenim, za to vie ljudi
Prihvatiti potrebu za promjenom (pogotovo na viim
nivoima)

EnMS Razvojni projektni plan 4

74
ta ne treba initi

Zavisiti o jednom pojedincu


-Ako je to stvarnost, pomo je imati dva entuzijasta

Uzeti u obzir kao da je projekat


-Uspjena certifikacija nije kraj

Ne smatrati ga previe komplikovanim


-initi ga sloenijim svake godine

EnMS Razvojni projektni plan 5

Projektni plan
Posmatrati uzorak, kako bi mogli planirati svoj projekat
Napomena: Implementacija EnMS je projekat
Koritenje ili rad na EnMS NIJE projekat
Svaka organizacija e biti drugaija
Razliite sloenosti i veliine
Drugaiji pristup za promjenu upravljanja
Drugaije kulture
Razliite brzine djelovanja

EnMS Razvojni projektni plan 6

75
EnMS Razvojni projektni plan 7

Priprema

EnMS Razvojni projektni plan 8

76
Planiranje

EnMS Razvojni projektni plan 9

Implementacija & Djelovanje

EnMS Razvojni projektni plan 10

77
Provjeravanje i pregled od strane rukovodstva

EnMS Razvojni projektni plan 11

Certifikacija bez tednje

105

100
Koritenje energije (2003 Bazna godina)
2-3% uteda po godini
95 5% uteda po godini
90

85 EnMS
Certifikacija
80
Investiranje

75

70
2003 2004 2005 2006 2007 2008

EnMS Razvojni projektni plan 12

78
Dobra ravnotea izmeu sistema i tehnike

Menader za energiju (EM) se protivi


EnMS Ne! Loe iskustvo sa ISO 14001

Odluka najvieg rukovodstva


EnMS Da! EM se protivi

Dodati samo vrijednost


EM Kontrola Value = poboljana energetska efikasnost

Jednostavan sistem
Dio svakodnevnog poslovanja
Rezultat Certifikacija
Poboljane Performance
EnMS Razvojni projektni plan 13

Koja sredstva su potrebna?


Sredstva od strane rukovodstva
Razmotriti mogunost
Donijeti odluku da se ide naprijed i istraje u planu
Razmotriti i usvojiti politiku
Uee u redovnim sastancima
Donijeti odluke prema tekuim potrebama
Pruati ohtabrenje i podrki
Operativna sredstva
Trokovi implementacije (za sam EnMS )
Kapitalna ulaganja

EnMS Razvojni projektni plan 14

79
Koja sredstva su potrebna?
Sredstva od strane rukovodstva
Operativna sredstva
Kompletirati korake planiranja
Obuka, koja je najvea
Podrka drugih slubi
Odreeno vrijeme Energetski rukovodioc fokusirati se
na EE

Trokovi implementacije (za sam EnMS )

Kapitalna ulaganja
EnMS Razvojni projektni plan 15

Koja sredstva su potrebna?


Sredstva od strane rukovodstva
Operativna sredstva
Trokovi implementacije (za sam EnMS)
Konsultantska podrka (ako je potrebno)
Trokovi certificiranja (ako je potrebno)

Kapitalna ulaganja

EnMS Razvojni projektni plan 16

80
Koja sredstva su potrebna?
Sredstva od strane rukovodstva
Operativna sredstva
Trokovi implementacije (za sam EnMS)
Kapitalnih ulaganja skoro nema!
Ulaganja su opravdana i dostupna ili nisu!
Usmjeriti se na mogunost manjih trokova za EnMS
Kapitalni projekti su izvedeni i opravdani

EnMS Razvojni projektni plan 17

Nauene lekcije

Stvarno je lako sprovesti EnMS


Stvarno je lako dobiti Certifikat
To je jo jedan korak u svojoj kulturi i stvaranje
realnih, odrivih i konstantno poboljanje vrijednosti
To se moe uraditi!
Potrebna opredjeljenost
Potrebna promjena ponaanja

EnMS Razvojni projektni plan 18

81
HVALA NA PANJI

EnMS Razvojni projektni plan 19

82
Practical example of the
implementation of an EMS

by Rainer Stifter

ISO national seminar on


Energy Management Systems - ISO 50001

Sarajevo, 3-5 June 2013

Contents

Introduction
The way
Results
Conclusion

Example of implementation 2

83
Introduction

In 2002 an energy management system was introduced in an


Austrian paper mill (SCA)
Key elements of ISO 50001 Energy Management System
Standard (EnMS) were implemented

Example of implementation 3

Key data

SCA Ortmann in lower Austria

~ 550 employees

118,000 tons paper products per year

1997 first EMAS registration

2001 start of EMS implementation


2003 implemented Energy Management System

Example of implementation 4

84
Reasons for implementing an EMS

Structured approach energy costs were considered as an


overhead and nobody was responsible
High / unknown costs to identify and cut costs
Competition to improve own situation against associated
factories
To raise the importance of the topic energy

Example of implementation 5

Contents of an EMS

ENERGY ENERGY DATA


STAFF
TEAM POLICY MONITORING

ENERGY DOKU TRAINING INFORMATION


PROGRAM AWARENESS R.

AUDIT REVIEW PROCUREMENT MAINTENANCE

Example of implementation 6

85
Contents of an EMS

ENERGY
TEAM

Energy Manager constituted a dream team

All together 7 team members from indiv. Dept.

Regular meetings to be hold; Min 3x/yr;


CEO joins the meetings

Identify and Implement proposals


in their respective area

Motivate staff

Example of implementation 7

Contents of an EMS

STAFF

Staff with relevant influence on energy consumption was identified

Invited to participate in EM meetings and present their challenges (e.g.


maintenance)

Ressources given to support EMS

Encourage improvements

Example of implementation 8

86
Contents of an EMS

ENERGY
POLICY

SWOT analysis undertaken in team and indiv. Dept. to identify different


points of view

Discussion process initiated

Most important common understanding of energy efficiency

Paper version in entrance hall

Example of implementation 9

Contents of an EMS

DATA
MONITORING

No regular measurements were undertaken by


that time

Staff and energy manager decided,


which data to collect and monitor

Mainly temporary measurements

Measurements are baseline for energy report,


improvements and comparison to other factories

Example of implementation 10

87
Contents of an EMS

ENERGY
PROGRAM

Improvement proposals are collected regularly on site, during EM


meetings and are presented by team members

Main concern are strict financial rules

Yearly updated

Example of implementation 11

Contents of an EMS

DOKU

Core parts are summarised in an EMS manual

Additional documents are already availabel in ISO 14000 manual

Equipment list

Kept to a minimum

Example of implementation 12

88
Contents of an EMS

TRAINING
AWARENESS R.

Training is organised regularly

Manufacturers of equipment and plants train staff with particular focus on


energy efficiency

1 external event/year can be attended

min 1. action to increase awareness (comedy show)

Example of implementation 13

Contents of an EMS

INFO

Energy report was drafted and compiled 1*/yr

Main source of information is Intranet

Example of implementation 14

89
Contents of an EMS

AUDIT

Audit team consitst of EMS team members and other staff

Audit team was trained the first time to conduct audit successfully

1*/yr selected areas will be audited

Audit report is main source for future improvements

Example of implementation 15

Contents of an EMS

REVIEW

Entire team presents EMS yearly to CEO

Benefits and challenges are discussed

Goal is to receive dedicated budget and OK for new projects

Example of implementation 16

90
Contents of an EMS

PROCUREMENT

Guideline for procurement of energy efficient equipment was developed


and must be followed

Yearly check of energy contracts

Alternative ways of financing projects must be developed (Leasing,


Contracting)

Example of implementation 17

Contents of an EMS

MAINTENANCE

Equipment list was developed for the first time and over 2 years

Clear rules for maintenance

Example of implementation 18

91
Schedule

1 3 6 9 12
Review

Team meeting

Training

Awareness raising

Audit

E-Program

Example of implementation 19

Results

1st year:
Total Energy Costs 2002 ~ 8 Mio
Energy Cost Reductions ~ 3 %
Energy Cost Reductions ~ 240,000

2nd year
Savings for the 1st and 2nd year were
normalized to production!!

Example of implementation 20

92
Conclusion

Support of CEO absolutely necessary


Staff of different departments must participate
Relevant energy consumers must be measured
Keep administration to a minimum
Continuous, structured meetings

Example of implementation 21

Thank you for your attention!

Example of implementation 22

93
94
*

Autor: Duan urevac, dipl.ing.el.


Saradnik na radu: ore ogo, dipl.ing.el.
ISO/BAS nacionalni seminar
Upravljanje energijom i ISO 50001

3-5 jun, Sarajevo

*
*Ukratko o standardu

*Procesu planiranja implementacije

*Sagledavanje znaajnih energetskih potroaa

*Mjerenja i analize

*Mjere za poboljanja

*Zakljuak

95
*

576 m2

2 etae

96
*

97
*

Grijanje

Hlaenje

Elektrini ureaji

Rasvjeta

ELEKTRINAENERGIJA Podaci za 2011 godinu

kWh/mjesec trokovi/mjesec(KM) 2000


1508 330,96 1800
1568 342,97 1600
1479 325,14 1400
1480 250,29 1200
1240 213,3 1000
1187 205,14 800 kWh/mjesec
1100 191,73 trokovi/mjesec(KM)
600
1286 220,39
400
1444 244,73
200
1638 357
0
1842 397,86
Decembar
Januar

Mart

Maj

Oktobar
April
Februar

Jul
Jun

Avgust
Septembar

Novembar

1779 385,23
15772 3464,74

98
ELEKTRINAENERGIJA
%uticaj %uticaj
kWh/mjesec trokovi/mjesec(KM)rasvjete el.ureaja 3000
1717 376,44 806,99 910,01
2500
1558 344,25 732,26 825,74
1505 333,53 707,35 797,65 2000
1431 245,75 672,57 758,43
1500
1458 249,96 685,26 772,74 trokovi/mjesec(KM)
1349 232,93 634,03 714,97 1000
kWh/mjesec
1360 234,66 639,2 720,8 500
1251 217,63 587,97 663,03
1403 241,38 659,41 743,59 0

Januar

April

Decembar
Februar
Mart

Maj
Jun

Avgust
Septembar
Oktobar
Novembar
Jul
2032 440,2 955,04 1076,96
1764 386,95 829,08 934,92
1572 347,49 738,84 833,16
18400 3651,17 8648 9752
ukupno%= 47% 53%

47%
53% %uticajrasvjete
% uticaj el.ureaja

GAS potrosnja gasa (kWh)


30000
trokovi/mjesec
25000
Mjesec kWh/mjesec (KM)
kWh/mjesecno

20000
Januar 23279 3011 15000

Februar 24135 3128 10000


kWh/mjesec
5000
Mart 10270 1341
0
April
Januar

Maj
Jun
Jul

Novembar
Decembar
Februar

Avgust
Septembar
Oktobar
Mart

April 7373 960

Maj 2520 342

Jun 886 167

Jul 1236 206 potronja gasa (kWh)/mjeseni


Avgust 1298 215
trokovi
30000
Septembar 244 52 25000

Oktobar 2190 340 20000

15000 kWh/mjesec
Novembar 7383 971
10000
Decembar 18893 2450 trokovi/mjese
5000 c (KM)
ukupno= 99707 13183
0

2012 godina

99
2000
Elektrinaenergija
1800 y=0.8829x+1249.7
1600 R=0.589
ukupanstepen
danagrijanja 1400
Mjesec/2011 HDD kWh/mjesec cilj5%
1200 Series1

HDD
Januar 542 1508 1432,6 1000 Linear(Series1)

Februar 464 1568 1489,6 800 Linear(Series1)

600 Linear(Series1)
Mart 353 1479 1405,05
400
April 178 1480 1406
200
Maj 121 1240 1178
0
Jun 27 1187 1127,65 0 200 400 600
kWh/mjesec
Jul 20 1100 1045

Avgust 16 1286 1221,7 2000


Septembar 46 1444 1371,8 1800
1600
Oktobar 244 1638 1556,1 1400
1200 ukupan stepen dana
Novembar 413 1842 1749,9
1000 grijanja HDD
Decembar 469 1779 1690,05 800 kWh/mjesec
600
400
cilj 5%
200
2011 godina 0
April

Novembar
Decembar
Avgust
Septembar
Mart
Januar

Maj
Jun
Jul
Februar

Oktobar

Elektrina energija
kWh/mjesec
ukupanstependana 2500
grijanjaHDD kWh/mjesec cilj5%

564 1717 1631,15 2000


y = 0.4066x + 1435.9
626 1558 1480,1 R = 0.1745
1500
kWh/mjesec
316 1505 1429,75
1000 Linear (kWh/mjesec)
207 1431 1359,45
500
130 1458 1385,1

22 1349 1281,55 0
0 200 400 600 800
8 1360 1292

16 1251 1188,45
2500
56 1403 1332,85
2000
168 2032 1930,4

240 1764 1675,8 1500 ukupan stepen dana


grijanja HDD
524 1572 1493,4 1000 kWh/mjesec

500
2012 godina cilj 5 %

0
April

Novembar
Decembar
Avgust
Septembar
Mart
Januar

Maj
Jun
Jul
Februar

Oktobar

100
GAS

ukupanstependana
HDD/kWh
Mjesec/2011 grijanjaHDD kWh/mjesec cilj5% 30000

Januar 564 23279 22115,05 25000


y = 39.577x - 1179.6
R = 0.9659
Februar 626 24135 22928,25 20000

Mart 316 10270 9756,5 15000 kWh/mjesec

10000 Linear (kWh/mjesec)


April 207 7373 7004,35
5000
Maj 130 2520 2394
0
Jun 22 886 841,7
0 200 400 600 800
-5000
Jul 8 1236 1174,2

Avgust 16 1298 1233,1


30000
Septembar 56 244 231,8
25000
Oktobar 168 2190 2080,5
20000
Novembar 240 7383 7013,85
ukupan stepen dana
15000 grijanja HDD
Decembar 524 18893 17003,7
10000 kWh/mjesec

5000 cilj 5 %
2012 godina
0
April

Novembar
Decembar
Avgust
Septembar
Mart
Januar

Maj
Jun
Jul
Februar

Oktobar

GAS
ukupan
stependana CDD/kWh
Mjesec hlaenjaCDD kWh/mjesec cilj5%
1400
Januar 0 0 0
1200 y=5.32x+36.496
Februar 0 0 0
R=0.8786
Mart 6 102 96,9 1000
April 20 85 80,75
800
Maj 43 148 140,6
600 kWh/mjesec
Jun 173 886 841,7
Jul 214 1236 1174,2 400
Avgust 211 1298 1233,1 200
Septembar 101 244 231,8
0
Oktobar 23 550 522,5 0 50 100 150 200 250
Novembar 3 113 107,35
Decembar 0 0 0

CDD/kWh
2012 godina 1400
1200
1000
800
600
400
200
0

ukupanstependanahlaenjaCDD kWh/mjesec cilj5%

101
Stepen dana grijanja HDD

Ukupan stepen dana


Godina Ukupna potronja energije (kWh) grijanja kWhpostepenudana Normalizovani kWh

2011 17,551 2,893 6,060 17,464

2012 18,400 2,877 6,40 18,444

Ukupna potronja energije Ukupan stepen dana kWh po stepenu Normalizovanik


God
(kWh) grijanja dana Wh

2005 175,441 2,075 84.55 171,383

2006 164,312 1,929 85.18 172,66

http://www.degreedays.net/

http://www.energylens.com/articles/deg
ree-days

Pitanje Naslov Bodovanje Evidencija Razmatranje


Dalirukovodstvoznadase Dalijeorganizacijaiscrpilasvemogunosti
znaajneutedeenergijemogu niskihtrokovaprijepoetkainvestiranjau
ostvaritijednostavnimmjerama Prihvatanje kapitalneprojekte?
1
sniskimtrokovimabez potencijala
zahtjevanihfinansijskih
ulaganja?
Dalijerukovodstvo Kadajepotrebankompromiszasmanjenje
opredjeljenosmanjenju potronjeenergije,taseobinouzimakao
Opredijeljenost
trokovaenergijeidalijena 2 prioritet?
rukovodstva
snaziodobrenaenergetska
poltika?
Postojeliodreeneuloge, Dalisufraze"Previesamzauzet"ili"Ja
odgovornostiiovlatenjazasve imammnogovanijihstvarikojetrebada
osobekojeimajuuticajna Ulogeiodgovornosti 2 uradim"obiniizgovori?
znaajnupotronjuenergijeida
lijetodokumentovano?
Imatelikvantifikovanei Daliznategdjejenajmanje80%vae
dokumentovaneznaajne SEUs 3 energijepotroeno?
energetskepotroae?
Imatiosnovu(baseline) Dalimoeteprocjenitipotronjuenergije
uspostavljenogenergetskog naosnovupromjenljivihprijestizanja
Baseline 2 rauna?
uinkauodnosunakojimoe
bitimjeren?
Imatiindikatoreimjerenja Dalireagujuproaktivnokadaaktuelna
identifikovanogkoritenja potronjaprevazilazioekivanu?
energijeumjerenjima EnPIs 2
poboljanjauodnosunanau
osnovnubaseline?
Imajuliorganizacijeenergetske Dalisuredovnoodreeniipraeni?
ciljeveizadatkekojitrebajubiti
Ciljeviizadaci 3
identifikovanii
dokumentovani?
Imateliuspostavljenenergetski Dalisuodobreniadekvatniresursiikojie
Akcioniplan 2 rezultiratiispunjavanjemciljeva?
akcioniplan?
Da li imate spisak ideja poboljanja sistema
upravljanja energijom (netehnikih ideja)?
Dalijesistemupravljanja
energijomocjenjennajmanje
Interniaudit 1
jednomgodinjeidalisu
napravljenapoboljanja?

102
Relevantni
Komunikacija Vrijeme
dokumenti
Ininjer
Predstavnik Ininjer za
Generalni Energy Nadzor Oficir za za Oficir za Rauno HR Spoljni
rukovodsta odravanj
direktor Manager proizvodnje nabavku proizvod ekologiju vodstvo Officer konsultant
za energiju e
nju

Pripremaiopredljenost

Informisan Lider Ucesnik


Podruje rada Energy Team Ucesnik

Lider Ucesnik
All affected staff
Radni list and contractors Ucesnik

Ucesnik Lider Ucesnik

Radna politika Po potrebi Ucesnik

Lider Ucesnik Informisan


Energetska
politika Svi zaposleni Ucesnik

Lider Ucesnik Ucesnik


Prezentacija i Energy tim i
minuti rukovodstvo Informisan

Lider Ucesnik
Energetska Energy tim i
strategija prijektantski tim Informisan Ucesnik

Top Lider Ucesnik Ucesnik


mangement
and energy
team

Planiranje
Zakonska regulativa Energy Team

Radni list energetskog pregled Energy Team


Operativni rad

Radni list obuka i snimanje obuka Po potrebi

Snimanje komunikacija, prezentacija, e-


mailova Po potrebi
Snimanje diskusije (ko,sta,kada) i
komunikacija Po potrebi
Znaajni materijali Po potrebi
Radni dokumentit Po potrebi
Radni zapisi Operativni kadar
uvanje zapisa, ER6 tab Kadar za odravanje, uvanje
Lista kriticnih radnih parametara, ER6 Definisano kao u listi
Energetski dijagram toka, preispitivanje
zapisa Energy Team i projektni tim

Tenderska dokumentacija i ugovori Osobe za energiju i finansije

Nabavka opreme specifikacije Odjel za nabavku i energiju


Specifikacije usluga nabavke ukljuujui
kompetentnu opremu Odjel za nabavku i energiju
Provjeravanje
Rauni, EnPIs, EnPI radni list, itd.
Radni list internog audita, zapisi i
korektivne mjere Po potrebi
Akcioni plan poboljsanja, ER8 lista
mogucnosti t Po potrebi
Odjel za Rukovanje i odrzavanje
Rukovanje i odrzavanje zapisa zapisima
Lista ne - uskladjenosti Po potrebi

103
Podruje primjene i granice EnMS
Koji energetski izvori su ukljueni u na EnMS a koji ne
Ukljuceni Iskljuceni
Elektricna energija Voda
Gas

Granice EnMS
Koji djelovi organizacije su ukljuceni a koji iskljuceni
Ukljuceni Iskljuceni
BAS Institut (2
sprata) 3 sprat

Lista znaajnih energetskih potroaa ukupni doprinos

Elektrina energija 2012


Ime DalisuSEU %od Koutiena
tasuglavni kWh Dostignuti
ID znaajnog izmjereni? ukupne potronju Ciljevi EnPI
drajveri? /godinje ciljkWh
poroaa Auto/runo potronje energije?
Smanjenje
Proces
Vrijemei Kvalitet potronje
1 grijanja Pitati? 96.043 82%
popunjenost zgrade od5%u
zgrade
2013
Smanjenje
Proces
Vrijemei Kvalitet potronje
2 hlaenja Auto 3.664 3%
popunjenost zgrade od5%u
zgrade
2013
Smanjenje
Dnevno
potronje
3 Rasvjeta svijetloi Runo 8.648 7% Zaposleni
od5%u
popunjenost
2013
Popunjenost Smanjenje
Elektrini igubiciu potronje
4 Ne 9.752 8% Zaposleni
ureaji standby od5%u
reimu 2013
118.107 100%

3% 8%
7%
Proces grijanja zgrade
Proces hlaenja zgrade

82% Rasvjeta
Elektrini ureaji

104
Rasvjeta

Naovomlistusenalazipopisrasvjete.Korisniktrebadakategoroesveoblastiuorganizaciji,npr,kancelarije,hodnici,skladitaitakoetreba
uspostavitipotrebannivoosvjetljenja(lux)vodeiraunaougodnosti,zdravljuidrugimaspektima

Dalipostoje Dalije
Rangiranje
Broj Broj Satipo kWhpo Kakojerasvjeta Mogunostiza razliitinivoi dostupna Zahtjevani Aktuelni
ID Prostor Kategorija Tipprikljuka (klasa)
instalacija svjetiljki godini godini kontrolisana? poboljanja luxzahtjevaniu prirodna novoluxa nivoluxa
svjetiljki(W)
tojoblasti? svjetlost?
savjesno
ponaanje,
Kancelarija stropno Ne,svugdjeje
1 kancelarija 4 18 4 1920 552,96 On/Offprekida prirodna Da 400 800
direktora svijetlo istinivoluxa
svijetlost,gaenje
prekidaa
stropno
2 Sekretarica kancelarija 2 18 4 1920 276,48 Da
svijetlo
stropno
3 Kanncelarijabr12 kancelarija 3 18 4 1920 414,72 Da
svijetlo
stropno
4 Zamjenikdirektora kancelarija 4 18 4 1920 552,96 Da
svijetlo
stropno
5 Kancelarijabr.14 kancelarija 3 18 4 1920 414,72 Da
svijetlo
stropno
6 Kancelarijabr15 kancelarija 4 18 4 1920 552,96 Da
svijetlo
stropno
7 Kancelarijabr.16 kancelarija 4 18 4 1920 552,96 Da
svijetlo
stropno
8 Kancelarijabr.17 kancelarija 2 18 4 1920 276,48 Da
svijetlo
stropno
9 Kancelarijabr.18 kancelarija 2 18 4 1920 276,48 Da
svijetlo
stropno
10 Kancelarijabr.19 kancelarija 4 18 4 1920 552,96 Da
svijetlo
stropno
11 Kancelarijabr.20 kancelarija 4 18 4 1920 552,96 Da
svijetlo
stropno
12 Malihodnik Ne
svijetlo 2 18 2 1920 138,24
stropno
13 Velikihodnik Da
svijetlo 7 18 2 1920 483,84
stropno
14 Mukitoalet Ne
svijetlo 1 100 2 480 96
stropno
15 enskitoalet Ne
svijetlo 1 100 2 480 96
Kancelarijabr.1 stropno
16 kancelarija Da
ulaznapota svijetlo 3 18 4 1920 414,72
stropno
17 Kancelarijabr.2 kancelarija Da
svijetlo 4 18 4 1920 552,96
stropno
18 serversoba Ne
svijetlo 1 18 4 100 7,2
stropno
19 Kancelarijabr.4 kancelarija Da
svijetlo 4 18 4 1920 552,96
stropno
20 Kancelarijabr.5 kancelarija Da
svijetlo 4 18 4 1920 552,96
stropno
21 Kancelarijabr.6 kancelarija Da
svijetlo 9 18 4 1920 1244,16
stropno
22 Salazasastanke Da
ij l 7 18 4 360 181 44

Planmjerenja

Naovom listu jepopis mjerenih i praenih performansi energetskih indikatora


(EnPI)i drugih mjernih instrumenata za praenje kritinih parametara

Odstupanje
Znaajni Indikatori Instrumentacija izmeuidealnog
Idealno sredstvo za
energetski energetskih Energetskidrajveri kojajetrenutno ureajazaradi Planmjerenja
mjerenje
potroai performansiEnPi nasnazi performansi
praenja

HDDipopunjenost El.brojilo,brojilo
Grijanjezgrade kWh/HDD El.brojilo nijeuoeno mjeseno
zgrade zagas

CDDipopunjenost
Hlaenjezgrade kWh/CDD El.brojilo El.brojilo nije uoeno mjeseno
zgrade

popunjenosti
Rasvjeta kWh/8h El.brojilo el.brojilo nijeuoeno mjeseno
dnevnosvjetlo

Elektriniureaji kWh/8h popunjenost El.brojilo el.brojilo nijeuoeno mjeseno

105
ELEKTRINAENERGIJA
Mjesec april 2013 kWh/dan
04.04.(etvrtak),16h 67
05.04.(petak),16h 88
06.04.(subota),16h 42
07.04.(nedelja),16h 42

kWh/dan
08.04.(ponedeljak),16h 89
09.04.(utorak),16h 42
10.04.(srijeda),16h 67
kWh/dan
11.04.(etvrtak),16h 77
12.04.(petak),16h 82
88 89 86
77 82
13.04.(subota),16h 48 78 72
14.04.(nedelja),16h 48 67 67 65 63 68 64 68
15.04.(ponedeljak),16h 37 48 48 47 44 44 4646
42 42 42 37
16.04.(utorak),16h 86
17.04.(srijeda),16h 78
18.04.(etvrtak),16h 65

04.04.
05.04.

07.04.
08.04.
09.04.
10.04.
11.04.
12.04.
13.04.
14.04.
15.04.
16.04.
17.04.
18.04.
19.04.
20.04.
21.04.
22.04.
23.04.
24.04.
25.04.
26.04.(petak),
27.04.
28.04.
06.04.(subota)
19.04.(petak),16h 47
20.04.(subota),16h 44
21.04.(nedelja),16h 44
22.04.(ponedeljak),16h 63
23.04.(utorak),16h 68
24.04.(srijeda),16h 72
25.04.(etvrtak),16h 64
26.04.(petak),16h 68
27.04.(subota),16h 46
28.04.(nedelja),16h 46

106
107
Lista moguih mjera za poboljanja

Procjenauteda Trenutneostvareneutede
Potencijal Napomen Stvarni
Ciljni Metoda
Opis Nivo Kapitalni nipovrat Odgovorna e, datum
ID Usluga kWh kWh datum Status procjena kWh kWh
mogunosti investicije trokovi investicije C02 Finansije osoba barijere, C02 Finansije zavretk
elek gorivo zavretka uteda elek gorivo
(godine) rizici a
Regulisanje
temp.pomou
termostata 1000 analiticki
1 Grijanje srednji 5000 5000 D 15.5.2018Ideja budet
kontrolisanih 5,00 KM/god proracun
PLC
kontrolerom
Dalije
Zamjena
investicija analiticki
2 postojeij veliki 16400 4324 860KM D ? Ideja
19,00 opravdana proracun
sijalicasaLED
?
Ugradnja4
senzora 163 analiticki
pokretau Rasvjeta mali 200
1,50
960
KM/god
D 15.5.2015Ideja
proracun
hodnicima
3 beztrokova
gaenje
bez 122 analiticki
prekidaa 0 720 D Ideja
povrata KM/god proracun
svjetlautoku
pauze
Regulisanje
temp.pomou
3%utede
termostata
4 Hlaenje mali 200 200 35KM D 15.5.2015idea budet po
kontrolisanih 6,00
stepenuC
PLC
kontrolerom

Zamjena
Elektrini analiticki
5 postojeih mali 600 360 65KM D 15.5.2015ideja budet
ureai 2,00 proracun
bojlera

Jedan primjer mogue mjere poboljanja

108
Dokumentacija

Red. Datum
br. Opis Lokacija Revizija revizije
Kancelarijaenergy
1 Energetskiprirunik menadera
2 Raunizaenergiju Finansije
Serveriuputstvoza
3 upotrebu Serversoba
4 Tabelaplaniranja S:/energija/zapisi
5 Tabelaprovjeravanja S:/energija/zapisi
6 Eneergetskapolitika S:/energija/zapisi
Izvjetajpreispitivanja Kancelarijaenergy
7 kopije menadera
Izvjetajpreispitivanja
8 elektronskekopije S:/energy/reports
9 Planoviobuke Tabelaoperacija
odgovarajua
10 SEUOperator kontrolnasoba
Trajanjepreispitivanjaod
11 stranerukovodstva S:/energija/zapisi
Trajanjesastanakatimaza
12 uptavljanjeenergijom S:/energija/zapisi
Odravanjesistema
13 Odravanjezapisa zaupravljanje
14 SEUdijagramiprocesa
15 SEUradneprocedure
16 SEUprocedureodravanja

Tabela uoenih neusklaenosti

Ne usklaenosti

Red. Datum Plan Stvarni Potencijalne


Opis Izvor Korektivne mjere Odgovornost
Br. identifikacije zavretka zavretak konsekvence

NU1 Gubitakvodejerrukovaoci Interniaudit Zavretakobuke D 16.09.2013. Neefikasne


nisuobuenizaradna operacije
kompresoru

NU2

NU3

NU4

NU5

109
*

* Dokaz o svijesti znaaja upotrebe energije

* Sistem upravljanja energijom nije projekat pa da ima kraj

* Zahtjeva stalno provjeravanje i poboljavanje u okviru


svakodnevnih aktivnosti

* Zahtjeva stalnu posveenost, posebno rukovodstva

* Donosi finansijsku korist (1 euro je zaista 1 euro)

* Bolji imid organizacije i konkurentnost

110
Mobilna.Prostorna.Rjeenja.

IPLEMENTACIJA I
STANDARDA
ISO 50001:2011

111
OSNOVNIPODACIODRUTVU
Naziv Drutva : Metalopreraivaka industrija ALFE-MI d.o.o. ivinice za proizvodnju
promet robe na veliko i malo, uvoz , izvoz i pediciju.

Skraeni naziv: ALFE-MI d.o.o. ivinice


Adresa (sjedite Drutva) : Maline 16, Industrijska zona, 75270 ivinice
Telefon : +387 35 301-800, 363-570,
Fax : +387 35 772-511, 363-571
http://www.alfe-mi.com
E-mail : alfe-mi@bih.net.ba

ALFE-MI d.o.o je afirmirana kompanija -proizvoa proizvoda metalopreraivake


industrije nastao pretvorbom vlasnitva na bogatoj i dugogodinjoj tradiciji proizvodnje
ovog tipa u razliitim organizacijskim oblicima.
Drutvo je osnovano 1973. godine od nekoliko firmi iskusnih u metalopreraivakoj
industriji, a od 1980 godine posluje kao dio UMEL korporacije. Od 2000.godine ova
kompanija je u 100% privatnom vlasnitvu ime je promijenjen oblik svojine iz
drutvene u privatnu svojinu.
U 2006 godini kompanija je imala znaajne promjene u pogledu vlasnike i
organizacione strukture - okrupnjavanje kapitala i ulazak veinskog vlasnika Mapex
d.o.o ivinice u posjed ALFE-MI, te nove Uprave.
Drutvo zapoljava 265 zaposlenika

Osnovna djelatnost Drutva je:

PROIZVODNJAMETALNIHKONSTRUKCIJA,
STAMBENIHISANITARNIHKONTEJNERA
Osim osnovne djelatnosti, djelatnost Drutva izmeu ostalog su i proizvodnja i montaa
(ugradnja):
- bravarije (graevinske stolarije) od aluminijskih profila i PVC profila,
-krovopokrivaki i fasaderski radovi,
-proizvodnja limene galanterije, industrijskih rolo vrata svih vrsta i dimenzija, i
-ostale djelatnosti.
Za svoj proizvodni program, Drutvo, ima obezbijeeno trite, tako da vie od 95% raspoloivih kapaciteta
radi za strano trite, a preostali dio za domae trite.

ALFE- MI u svijetu
Ekskluzivni prodavac kontejnera za trite EU je renomirana evropska firma Containex
Container-Handelsgesellschaft m.b.H iz Austrije.
Na tritu Australije prisutni smo putem kompanije MNM importin exportin, 9/59 Castlereagh
Street Lliverpool, NSW 2170, Australia.
Na ostalim tritima ostvarujemo kontakte s kupcima direktno.
Linkovi:
www.containex.com

112
- Drutvo od 07.07. 2009. godine je vlasnik Certifikata po zahtjevima
BAS ISO 9001:2008 - Sistem upravljanja kvalitetom (QMS)

- U 2012.godini izvrena je integracija postojeih zahtjeva


standarda QMS sa zahtjevima standarda Sistem upravljanja
energijom (EnMS) po ISO 9001:2008

- 04.10.2012. godine je izvrena recertifikacija po zahtjevima ISO


9001:2008 i certifikacija po zahtjevima standarda BAS ISO
50001:2011.

113
ZATOISO50001?
Uprava (Rukovodstvo) ALFE-MI d.o.o. ivinice su integracijom
QMS (ISO 9001) i EnMS (ISO 50001) imali za cilj obezbjeenje
stalnog poboljanja i uinkovitosti sistema kvaliteta i energije,
kroz mjere vezane za tehnologiju i ljudski faktor. Sa
ekonomskog aspekta uvoenjem EnMS Druvo treba da
postigne poveanje energetske uinkovitosti (efikasnosti),
dodatno smanjenje vlastitih trokova uz sistematian pristup
racionalnoj potronji bez tete na kvalitet proizvoda i usluga i
uvjeta rada, a sa okolinskog aspekta smanjenje emisije tetnih
gasova, uz potivanje zakonskih regulativa (meunarodni,
nacionalni, regionalni, lokalni i dr.).

Energija ekologija - ekonomija - efikasnost

Na taj nain se oekuje poveanje naa sposobnost i


konkurencija prema zahtjevima trita i dodatno poveava nae
napore za obezbjeenje stalnog kvaliteta naih proizvoda uz
racionalnu upotrebu svih vidova energije.

114
4.ZAHTJEVIENMSa
4.1 Opi zahtjevi QMS i EnMS
U ALFE-MI d.o.o. ivinice je integrisani sistem upravljanja kvalitetom i energijom
uspostavljen, dokumentiran, implementiran i odravan i kontinuirano se vri
analiziranje i poboljanje kvaliteta i performanse energije, u skladu sa zahtjevima
meunarodnog standarda BAS EN ISO 9001:2008 i BAS EN ISO 50001:2011.

U Drutvu imamo slijedee osnovne grupe procesa:


Procesi koji se odnose na dokumentaciju QMS i EnMS
Rukovodni proces QMS i EnMS
Upravljanja resursima QMS i EnMS
Realizacije sistema kvaliteta proizvoda i EnMS-a
Mjerenja, analize i poboljanja QMS i provjera EnMS

Podruje primjene certifikacije integrisanog sistema upravljanja kvalitetom i energijom


prema standardima ISO9001 i 50001, a u skladu sa osnovnom djelatnou je cijelo
Drutvo sa obuhvatanjem svih organizacionih jedinica i sektora prema zahtjevima
standarda ISO 50001 sa nagalaskom na procesni pristup procesu proizvodnje i
organizacionim jedinicama i sektorima koji su vezani za proizvodnju i proizvod. Od
direktnih zahtjeve standarda ISO 9001 izuzete su slijedee organizacine jedinice i
sektori: Sigurnost, Investiciono odravanja, Uvoz-izvoz, Raunovodstvo i finansije,
Restoran i Eksterni transport.

PROCESNIPRISTUP
Energetskipregled
Energetskaosnova
Indikatoriperformanseenergije(EnPl)
OptiioperativniciljeviEnMSa
Kontinuirano
poboljanje P
PolitikaEnMSa L
Praenje i A
PlaniranjeEnMSa N
mjerenje
Ocjena Uprave
Implementacija
EnMSa
D
C O
H Provjera EnMS-a
E
C
K Demingov koncept kontinuiranog poboljanja

115
5.1-EnMS4.2.1 Opredijeljenost rukovodstva za QMS i EnMS
Uprava Drutva svoju stalnu oprijedijeljenost za kontinuirano poboljanje efikasnosti
Sistema upravljanja kvalitetom i energijom (QMS i EnMS) izraava kroz:
definisanjem, uspostavljanjem i odravanjem integrisane Politike upravljanja kvalitetom i
energijom koja se implementira i odrava i sa kojom su upoznati i saglasni svi zaposleni u
ALFE-MI d.o.o. ivinice,
imenovanjem predstavnika rukovodstva za kvalitet i energiju i tim za upravljanje
kvalitetom i energijom (odbor za kvalitet i energiju) ije djelatnosti date u taki 5.5.2.1
ovog Poslovnika,
osiguravanjem neophodnih resursa potrebnih za uspostavljanje, odravanje i poboljanje
QMS i EnMS i performansi energije,
isticanja o znaaju stalnog zadovoljenja zahtjeva kupca i zadovoljenja zakonske
regulative i propisa,
osiguranjem da se opi i operativni ciljevi QMS i EnMS uspostave, redovno periodino
pregledaju, analiziraju i ocjenjuje njihov efekat,
odreivanjem opsega i granice QMS i EnMs,
isticanja vanosti sistema upravljanja kvalitetom i energijom na svim razinama i kod svih
zaposlenika u Drutvu,
osiguranjem odgovarajih indikatora performanse energije (EnPl),
osiguranjem, analiziranjem i razmatranjem performanse energije u dugoronom
planiranju, kontroli i nadzoru EnMS, na osnovu kojih se pokreu korekcije, korektivne i
preventivne mjere,
idetificiranjem podruja znaajne upotrebe/potronje energije i prilika za poboljanje
performansi energije,
identificiranjem primjenjljivosti zakonskih zahtjeva i drugih zahtjeva koji se odnose na
upotrebu i potronju energije u Drutvu i
provoenje ocjene QMS i EnMS od strane rukovodstva Drutva.

5.5.2EnMS4.2.2 Predstavnikrukovodstvazakvalitetienergiju

Rukovodstvo ALFE-MI d.o.o. ivinice je imenovalo Predstavnika rukovodstva za kvalitet i


energiju Quality Manager-a, sa odgovarajuom strunou i osposobljenosti. Predstavnika
rukovodstva za kvalitet i energiju koji neovisno od drugih odgovornost je zaduen za
implementaciju i poboljanje sistema upravljanja kvalitetom i energijom sa slijedeim
odgovornostima i ovlatenjima:
osiguravanje da se procesi potrebni za sistem upravljanja kvalitetom i energijom
uspostavljen, implementiran, odravan i kontinuirano unaprjeivan u skladu sa
meunarodnim standardom ISO 9001 i ISO 50001,
izvjetavanje Direktora o performansama energije,
izvjetavanje najvieg rukovodstva (Direktora) o performansama sistema upravljanja
kvalitetom i energijom(QMS i EnMS) i svim potrebama i prilikama za poboljanje,
identificiranje osoba ovlatenih od rukovodstva (Direktora) da rade na kontinuiranom
poboljanju aktivnosti upravljanja energijom,
da osigura da planirane aktivnosti upravljanja energijom dizajnirane u skladu sa politikom
upravljanja kvalitetom i energijom,
da definie i komunicira odgovornosti i ovlatenja sa namjerom da omogui efektivno
upravljanje energijom,
da odredi kriterije i metode za osiguranje efektivnog djelovanja sistema upravljanja
energijom i
da promovira svjesnosti o zahtjevima kupaca, politici i ciljevima integrisanog sistema
upravljanja kvalitetom i energijom na svim razinama i kod svih zaposlenih u Drutvu.

116
5.3-EnMS4.3 Politika upravljanja kvalitetom i
energijom

EnMS4.4PLANIRANJE
5.4EnMS4.4PlaniranjeQMSEnergetskipregledEnMS
EnMS4.4.1 Openito o planiranju energije
Drutvo ALFE-MI d.o.o. ivinice je dokumentovalo proces planiranja energije.
Planiranje energije je u skladu sa integrisanom politikom upravljanja kvalitetom
i energijom i postojeim planom QMS i aktivnostima koje kontinuirano
poboljavaju performanse energije.

EnMS4.4.2ZakonskizahtjeviidrugizahtjeviEnMS
Drutvo ALFE-MI d.o.o. ivinice je identificiralo i implementiralo pristup
zakonskim regulativama i drugim zahtjevima EnMS-a vezano za upotrebu,
potronju i uinkovitost energije.
Primjenljivi zakonski zahtjevi mogu biti, na primjer meunarodni, regionalni,
nacionalni i lokalni zahtjevi koji se primjenjuju u opsegu EnMS. Za zakonske i
druge zahtjeve EnMS je imenovana osoba ,koja je zaduena za usklaenost i
redovni pregled ovih zakonskih regulativa u odreenim vremenskim intervalima
u skladu sa QEnRU4.2-01 Radnom uputom za upravljane zakonskom
regulativom.

117
EnMS4.4.3Energetskipregled
ALFE-MI d.o.o. ivinice je izvrilo poetni energetski pregled upotrebe i potronje
energije, koji e se redovno odravati, analizirati i po potrebi periodino pregledati mijenjati
i ponovo analizirati. Svrha energetskog pregleda je definisanje znaajne upotrebe energije i
utvrivanje prioriteta mogunosti za poboljanje performansi energije.
U cilju razvoja energetskog pregleda Drutvo ALFE MI d.o.o. ivinice je:
a) analiziralo upotrebu i potronju energije na temelju mjerenja i drugih podataka tj.
-odredilo trenutne (aktuelne) izvore (tipove) energije (elektrina energija, toplotna energija,
energija komprimiranog zraka, fosilna goriva, plin i sl.) i
-procijenilo prolu i aktuelnu upotrebu i potronju energije.
b) na temelju analize upotrebe i potronje energije, identificirana su podruja znaajne
upotrebe energije tj.
-idetificirana su postrojenja, oprema, sistem, proces i osoblje koje radi za, ili u ime
organizacije, koja znaajno utie na upotrebu i potronju energije,
-idetificirani su drugi relavantni faktori koji znaajno utiu na upotrebu energije,
-odreene su aktuelne performanse energije postrojenja, opreme, sistema i procesa
vezano za utvrene znaajne upotrebe energije i
-procjenu tj. plan potronje energije u slijedeem periodu
c) Identificirani su i odreeni prioriteti i zabiljeene mogunosti za poboljanje performansi
energije,
Energetski pregled je dat u posebnom dokumentu En4.4.3-01 Energetski pregled.

118
EnMS4.4.Energetskaosnova

Energetskipregledsapodacimajebilabazazauspostavljanjeenergetskeosnoveza
upravljanjeperformansamaenergije,energetskoplaniranjeiodreivanjemjeraza
poboljanjeperformansienergijeuALFEMId.o.o..ivinice.
Promjeneuperformansamaenergijeesemjeritiuodnosunaenergetskuosnovu.
PodeavanjepremaenergetskojosnoviuDrutvoALFEMi,d.o.oiviniceeseraditiu
slijedeimsluajevima:
kadaindikatorperformanseenergije(EnPl)nijeuskladusaupotrebamaipotronjom
energijeuDrutvui
kodveihpromjenauprocesu,operativnommodeluilienergetskimsistemima.

119
EnMS4.4.5Indikatorperformansi
energije(EnPl)
Drutvo ALFE-Mi,d.o.o ivinice je utvrdilo na osnovu energetskog pregleda slijedee
indikatore performansi energije (EnPl) za nadziranje i mjerenje performansi energije:
a) Upravljake ( koji se odnose na upravljanje znaajnom upotrebom energije):
- potronja energije u jedinici vremena (potronja elektrine energije: kWh/mjeseno, kWh/godinje, ...),
- potronja energije po jedinici proizvoda (potronja elektrine energije kWh/kontejnerska jedinica u
mesenom i godinjem intervalu, ...),
KJ -(kontejnerska jedinica) kontejner kao gotov proizvod sa odreenim standardnim izvedbama i dimezijama (irina 2435mm i
razliite duine od 10,16,20, 24 i 30 stopa)

- potronja energije po broju pripremljenih obroka za zaposlenike (kWh/broj pripremljnih obroka za


ishranu zaposlenika),
- potronja goriva za vanjska transportna sredstva po preenom kilometru puta,
- % ukupne potronje energije u ukupnim trokovima i prihodu i rashodima Drutva i dr.
b)Operativne (koji se odnose na pojedine dijelove postrojenja, opreme i dr. koje su usmjerene ka
specificiranju uteda energije, kao i uteda energije rezultat razliitih procesa gdje spada i tehnoloko
poboljanje ):
- uteda energije nabavom, upotrebom ili modifikacijom opreme koja tedi energiju,
- uteda energije koritenjem obnovljivih izvora energije ( biomasa, solarna energija, energija vjetara,
energija vode i dr),
- smanjenje vrenog optereenja,
- upotreba energije iz otpada,
- smanjenje potronje energije sa preventivnim djelovanjem na potronju (nulte i male investicije),
-uteda energije kolovanjem za znaaj potronje, upotrebe i uinkovitost energije i dr.
EnPl se periodino pregledamo i analiziramo (najmanje 1x godinje) sa energetskom osnovom.

120
Koncept performansi energije u Drutvu ALFE MI d.o.o..ivinice
je prikazan na sledeoj slici:

Upotreba
Intenzitet
energije
energije:
Ulazna
energija/koristan izlaz
iz sistema

Potronja
energije
PERFORMANSE
ENERGIJE

Uinkovitost
energije:
Izlazni element
Ostalo
energije/ulazni
element energije

Koncept energetske performanse daje fleksiblnost tj. mogunost poboljanja po


svakom od elemenata upotrebe, potronje i energetske uinkovitosti energije i
on se ostvaruje kroz integrisanu politiku kvaliteta i energije, rezultate audita,
proces planiranja energije (kao alat za odravanje i kontinuirano poboljanje
performansi energije), korektivne i preventivne mjere i drugu dokumentaciju
Sistema upravljanja kvalitetom i energijom.

5.4.1EnMS4.4.6Ciljeviupravljanja
kvalitetomienergijom

121
122
EnMS4.5.1 Openito o implementaciji EnMS
Drutvo ALFE-MI d.o.o. ivinice integrisanjem zahtjeva EnMS u postojei QMS prati, analizira, preispituje
i planira trokove znaajne upotrebe energije u odnosu na postojeu i planiranu proizvodnju i njene
resurse.
6.2.2-EnMS4.5.2 Kompetentnost, svjesnost i obuavanje
5.5.3-EnMS4.5.3 Interna komunikacija QMS/ komunikacija EnMS
4.2-EnMS4.5.4 Zahtjevi u pogledu dokumentacije QMS i EnMS
4.2.4-EnMS4.6.5 Kontrola zapisa QMS i EnMS
Nain kontrole zapisa o kvalitetu u ALFE-MI d.o.o. ivinice definira QEnP-4.2.-01 Procedura
upravljanja dokumentima i zapisima QMS i EnMs.
EnMS4.5.5 Operativno upravljanje sistemom upravljanja energijom
U cilju odravanja znaajne upotrebe Drutvo ALFE-MI d.o.o. ivinice je identificiralo i planiralo aktivnosti
koje su u skladu sa politikom sistema upravljanja kvalitetom i energijom, opim i pojedinanim ciljevima i
planovima aktivnosti EnMS (programima za realizaciju ciljeva).
Aktivnosti na operativnom upravljanju EnMS podrazumjeva:
- uspostavljanje kriterija za efektivan rad i odravanje znaajne upotrebe energije, gdje bi ne postojanje
moglo imati za posljedicu znaajno odstupanje od efektivnih performansi energije,
- rad i odravanje procesa, sistema, postrojenja i opreme koja upotrebljava energiju u skladu sa
dokumentacijom i zahtjevima EnMS i
- odgovarajuu komunikaciju i nadzor nad zaposlenicima koje rade za ili u ime Drutva na EnMS.
U sluaju nenadane ili izvaredne situacije i potencijalne nesree, uzimajui u obzir nabavku i potrebne
opreme, Drutvo ALFE-MI d.o.o. ivinice e u skladu sa mogunostima odabrati i ukljuivanje
odgovarajuih performansi energije.
Primjenljivi procesi u implementaciji i operativnom upravljanju EnMS su opisani u skladu sa EnP4.5-01
Procedurom upravljanja performansama energije.

Refereni dokumenti EnP4.5-01 Procedure upravljanja performansama energije koji su


vezani za energiju su:
EnRU4.5.-01 Radna uputa za mjerenje i planiranje potronje elektrine energije.
EnRU4.5.-02 Radna uputa za upravljanje nultim i vrlo malim investicijama
EnRU4.5-03 Radna uputa za mjerenje i planiranje potronje tekueg goriva za vanjski transport
EnRU4.4.6-01 Radna uputa za izradu programa za relizaciju pojedinanih ciljeva EnMS-a.

Zajednike revidirane procedure i radne upute vezane za kvalitet i energiju:


QEnP-4.2.-01 Procedura upravljanja dokumentima i zapisima sistema upravljanja kvalitetom i
energijom
QEnP-8.5.-01 Procedura korektivnih i preventivnih akcija
QEnP-7.4-01 Procedura nabave, nabave energetskih usluga,proizvoda,opreme i energije
QEnP-8.2.2-01 Procedura internog audita sistema upravljanja kvalitetom i energijom
QEnP8.3-01 Procedura upravljanja neusklaenim proizvodima i neusklaenostima EnMS
QP-7.6.-01 Procedura upravljanja kontrolno mjernom opremom
QP-6.3.-01 Procedura odravanja opreme
QEnRU-4.2.-01 Radna uputa za upravljanje zakonskom regulativom
QEnRU-7.4.-01 Radna uputa za izbor i rangiranje dobavljaa

123
124
Potronja u 2011g
(kWh/KJ)
200
173.85
190 163.43
180
147.2
170 175.59
Potronja u 2012g
(kWh/KJ) 160 167.38
150 71 134.6
71
140 131 138.21 134.99135.33
135.84 130.98
130
120 117.65
Potronja u 2013g 121.98 110.34 104.65 115.81
110 115.68
(kWh/KJ) 105.08
100 101.04 101.16
96.27
90 91.18 91.36
80 92.77
70
60 61.36
50
Potronja elek. energije (kWh/KJ)

40
30
20
10
KJ-kontejnerska jedinica

Primjeri mjera na preventivnom djelovanju na smanjenju potronje


energije ( sa nultim i vrlo malim investicijama) iz EnRU4.5.-02 Radne
uputa za upravljanje nultim i vrlo malim investicijama

Mjere na smanjenu potronje energije kod rukovanja opremom i odravanju


-Redovno preventivno odravati sve strojeve i opremu,
-Iskljuiti opremu i transportna sredstva kada nisu potrebni,
-Koristiti opremu s optimalnim veliinama i kapacitetima,
-Redovnim aktivnostima u okviru preventivnog odravanja provjeriti sistem distribucije
komprimiranog zraka i pronai i popraviti sve pukotine i curenje zraka, koristiti hladniji ulazni
zrak, redovno preventivno kontrolisati sve kompresore za zrak i optimizirati pritisak u
sistemu distribucije zraka.

Mjere na smanjenju potronje goriva u otpremi, distribuciji i unutranjem transportu:


-Planiranje servisa i redovnog preventivnog odravanja kako bi se osigurala tehnika
ispravnost vozila,
-Iskljuiti motor vozila tijekom utovara, istovara ili ekanja
-Odrediti veliine kamiona prema poslu tj. potpuno opteretiti kamion, ako nema dovoljno
tereta koristiti manji kamion.
-Voditi rauna o opotimalnim brzinama kamiona,
-Nai to krai put kamiona za isporuke kako bi se smanjila kilometraa

125
Godinji gubici energije usljed gubitaka komprimiranog zraka
ivinice, juni 2012.

Otvor na pneumatskoj Gubitak energije


Gubitak zraka pri
instalaciji koji odgovara
pritisku 6 bara
preniku mm Godinji
(L/s) kWh
gubitak *) KM

1 1,238 0,30 79

3 11,14 3,1 819

5 30,95 8,3 2.192

10 123,80 33,0 8.718

*) = Gubitak energije kWh x 0,259 KM/kWh (srednja vrijednost cijene elektrine energije VT I MT
kWh) x 1020 h godinji prosjeni broj sati rada jednog kompresora)
Predstavnik rukovodstva za kvalitet i energiju

EnMS4.5.6 Projektovanje (dizajn) EnMS


Drutvu ALFE-MI d.o.o. ivinice e kod projektovanja energetske uinkovitosti, novih
investicija i uinkovitije tehnologije, rekonstrukcije i obnovljanja postrojenja, opreme,
sistema i procesa koji mogu imati znaajan uticaj na njegove performanse energije
uzeti u mogunost poboljanja performansi energije i operativnog upravljanja
energijom.
Rezultati procjene performanse energije e biti ukljueni u specifikacije projektne i
nabavne aktivnosti aktuelnihi izvedbenih projekata Drutva koji e biti
dokumentovani.

7.4EnMS4.5.7 Nabava/nabavaenergetskihusluga,proizvoda,opremeienergije
Drutvo ALFE-MI d.o.o. ivinice je utvrdio kriterije kojih e se pridravati zaposlenici,
kako bi se osiguralo da je nabavljeni proizvod, odnosno usluga, usklaena sa utvrenim
zahtjevima za kvalitet i upravljanje energijom. Kod nabave energetskih usluga, proizvoda
i opreme koji mogu imati uticaja na znaajnu upotrebu energije dobavlja e se
informisati da e nabava dijelom biti procijenjena na osnovu performansi energije. Ovo
ukljuuje sljedee aktivnosti:
izbor dobavljaa obzirom na njihovu sposobnost da isporue proizvod u skladu sa
zahtjevima ALFE-MI d.o.o. ivinice,
kod naruivanja proizvoda, opreme i usluga koji koriste energiju i koji su procijenjeni
kao znaajni za performanse energije ustanovit e se kriteriji za procjenu upotrebe,
potronje i uinkovitosti energije preko planiranog/oekivanog ivotnog vijeka,
jasno i jednoznano specificiranje zahtjeva za nabavu i nabavu energije i
nadzor i verifikaciju zadovoljavanja utvrenih zahtjeva.

126
EnMS4.6PROVJERA
EnMS4.6.1 Nadzor, mjerenje i analiza EnMS
Drutva ALFE-MI d.o.o. ivinice je osiguralo da za kljune aktivnosti sistema
upravljanja energijom, koga odreuju performanse energije da se nadzire, mjeri i
analizira, to podrazumjeva slijedee:
- znaajnu upotrebu energije,
- relevantne faktore koje odreuju znaajnu upotrebe energije,
- Indikatori performansi energije (EnPl),
- analiza realizacije aktivnosti i ocjena efekta opih i operativnih ciljeva upravljanja
energijom,
-procjena aktuelne/stvarne u odnosu na planiranu tj. oekivanu potronju energije

EnMS4.6.2 Procjena usklaenosti sa zakonskim i dr. zahtjevima EnMS


Ocjenu usklaenosti sa zakonskim i drugim zahtjevima EnMS se redovno (1x godinje)
usklauje i kontinuirano prati u skladu sa primjenljivim zakonskim zahtjevima i
regulativama za EnMS (meunarodni, nacionalni, regionalni, lokalni i sl.).
Ocjena usklaenosti zakonskih i drugih zahtjeva sa performansama energije se
dokumentuje zapisom En4.6.2-01 Zakonski i drugi zahtjevi usklaeni sa
performansama energije.

8.2.2-EnMS4.6.3 Interni audit QMS i EnMS


U ALFE-MI d.o.o. ivinice se jednom godinje, a po potrebi i ee izvode interni
auditi sistema upravljanja kvalitetom i interni audit sistema upravljanja energijom, s
ciljem odreivanja da li je integrisani sistem upravljanja kvalitetom i energijom:
-usklaen sa zahtjevima standarda BAS EN ISO 9001:2008 i BAS EN ISO 9001:2011,
usklaen sa zahtjevima uspostavljenim u skladu sa dokumentacijom i
organizacionom shemom ALFE-MI,
-efektivno implementiran i odravan,
-u skladu sa integrisanom politikom sistema upravljanja kvalitetom i energijom, opim
i pojedinanim mjerljivim ciljevima i programima za upravljanja energijom i
programima i svim drugim zahtjevima EnMS,
-u skladu sa relevantnim zakonskim obavezama i ostalim obavezama kojima
Drutvo podlijee.
-uinkovito primijenjen, odravan i da li se konstantno poboljavaju performanse
QMS i EnMS.

127
128
8.3-Kontrola neusklaenog proizvoda/ EnMS 4.6.4 Neusklaenost,
korekcija, korektivne i preventivne akcije EnMS

ALFE-MI d.o.o. ivinice je osigurano da se sve neusklaenosti u EnMS moraju idetificirati i


sa njima upravljati.
Cilj popravnih (korektivnih radnji) tj. korekcija je rijeiti problem tj. uzrok pojavljivanja
problema.
Sve neusklaenosti na EnMS se daju u skladu sa QEnP-8.3.-01 Procedurom upravljanja
nesklaenim proizvodima i neusklaenostima EnMS.
8.4 Analiza podataka QMS i EnMS
8.5 Poboljanja
8.5.1 Stalno poboljanje
Stalno poboljavanje efektivnost QMS i EnMS se izraava primjenom politike QMS i EnMS,
ciljeva QMS i EnMS, rezultata audita, povratnim informacijama od kupca, ocjenama
performansi energije, projektovanjem i planiranjem sistema upravljanja kvalitetom i
energijom, promjenama koji mogu uticati na QMS i EnMS i analizom svih ovih i slinih
aktivnosti, a kao i preduzimnjem i analizom korektivnih i preventivnih mjera i redovnim
preispitivanjem QMS i EnMS od rukovodstva. Ulazi za proces poboljanja ukljuuju i
informacije dobivene iz: podataka validacije i verifikacije proizvoda, podataka rezultata
procesa, podataka ispitivanja, financijskih podataka i podataka o karakteristikama kvaliteta
proizvoda.
8.5.2-EnMS4.6.4 Korektivne akcije QMS i EnMS
8.5.3-EnMS4.6.4 Preventivne akcije QMS i EnMS

129
130
4.2.4-EnMS4.6.5 Upravljanje zapisima QMS i EnMS
Zapisi o QMS i EnMS su pisani dokazi o provedenim aktivnostima i postignutim
rezultatima kvaliteta i performansi energije.
Oni omoguavaju analizu kvaliteta i performansi energije, identifikaciju i praenje
izvrenih aktivnosti u svim fazama procesa realizacije proizvoda, praenja potronje i
upotrebe energije te predstavljaju osnovu za preduzimanje korektivnih i preventivnih
mjera, analize podataka, kao i za aktivnosti stalnog poboljanja sistema QMS i EnMS.
Pod kontrolom zapisa u ALFE-MI d.o.o. ivinice se podrazumijeva:
- izrada zapisa, radi prikupljanja dokaza o izvrenim aktivnostima i postignutim
rezultatima,
- jednoznano oznaavanje, radi lake identifikacije i praenja (ifra, naslov, datum,
potpis),
- dostupnost i distribucija zapisa,
- uvanje, izdavanje, arhiviranje i uklanjanje zapisa.
Zapisi trebaju biti i ostati itljivi, dostupni, te da ih je mogue lako idetificirati i da su
sljedljivi do relevantne aktivnosti.
Nain kontrole zapisa o kvalitetu u ALFE-MI d.o.o. ivinice definie
QEnP-4.2.-01 Procedura upravljanja dokumentima i zapisima QMS i EnMs.

Mobilna.Prostorna.Rjeenja.

4.7OCJENAUPRAVE
(RUKOVODSTVA)
5.6EnMS4.7PreispitivanjeQMSiEnMSodrukovodstva

5.6.1EnMS4.7.1Openito

Direktor ALFE-MI d.o.o. ivinice sa saradnicima preispituje sistem upravljanja


kvalitetom i sistem upravljanja energijom najmanje jedanput godinje kako bi se
osigurala usklaenost, adekvatnost i efektivnost sistema.

U ovo preispitivanje je ukljuena ocjena pogodnosti za poboljanje i potreba za


izmjenom sistema upravljanja kvalitetom i energijom ukljuujui i politiku sistema
upravljanjem kvalitetom i energijom i godinje ciljeve kvaliteta i energije. Na
svakom preispitivanju Direktor posebno izjavljuje da li je zadovoljan ili ne.
Kao rezultat preispitivanja nastaje zapis o preispitivanju nakon kojeg se odreuju
mjere za poboljanje.
ZAPISNIK O OCJENI SISTEMA UPRAVLJANJA ENERGIJOM za 2012.godinu
za period 01.01.- 31.12.2012.

131
KORISTIODISO50001
Uspostavilismosistemzastalnoodravanjeikontinuiranopoboljanje
energetskeefikasnostikojesuvezaneuztehnologijuiljudskifaktor
Sistemskopraenjeinadzornadpotronjomenergije
Trokovienergijeseneposmatrajuviekaofiksnitrokovi,jerse
sistemskimdjelovanjemradinasmanjenjetrokovairacionalnoj
upotrebuipotronjienergije
Poveanajesvijestoznaajuenergijemeuzaposlenicimasa
identifikacijomikomunikacijomsvihzaposlenikakojimogudovestido
poboljanjaperformansienergije
UgledDrutvasepoveava,jersistemvodikasistemskomsmanjenju
emisijetetnihgasova,zatitiokolineiupotrebiobnovljivihizvora
energijeuzpotivanjevaeihzakonskihobaveza

132
PITANJA?

KOJIJEOSNOVNIELEMENAT
ENERGIJSKOGSISTEMA?
UPRAVA(DIREKTOR)

133
HVALANAPANJI!

134
ISO50001UODNOSUNAISO9001IISO14001

Autor:Duanurevac,dipl.ing.el.
ISO/BASnacionalniseminarUpravljanjeenergijomiISO50001

35jun,Sarajevo

ISO50001

Zasnovanna
PDCAciklusu

135
Imajumeusobnoslinustrukturu

IstiosnovniPDCAkrug
Istaosnovazastalnimpoboljanjima
Slinaimjestruktura
Svestruktureebitipromjenjeneuskladusavodiem83
Istijesistematskikoncept
AneksBstandardaISO50001uporeujetakenjihove
meusobnestrukture

Osnovnerazllikezadiskusiju
ISO50001jeinternofokusira

ISO9001jefokusirannakrajnjegpotroaa

ISO50001zahtjevapoboljanjeenergetskihperformansi
Vanostenergetskihindikatoraperformansi(EnMS)
Dalinetodrugo?
SvrhaISO50001jepoboljanjeenergetskihperformansi
tajesvrhaISO9001?

Relativnavanostsertificiranja.

136
Integrisanisistemiupravljanja

Najavavodia83

Svakomsistemupotrebanbalans

ISO50001zahtjevaminimalnudokumentaciju.

Poreenjaprimjene
Zakoniiregulativa
QMS:ZakonskiputzaimplementacijuQMSsistemaje
relativnolak.(npr.sertifikacijajezahtjevanazaopskrbu
vladinihagencijailitenderigdjejevladaugovara)
EMS:Zakonskiputzanjegovuimplementacijujeupredivo
tei.MeutimISO14000sufamilijarnistandardikojusu
dobrovoljniioninenadomjeujukontrolukojabibila
izvrenaodorganakojabiseodnosilanapravne
usklaenosti.
EMS:Onotojeprimarnozaorganizacijejestenjegova
primjena.Meutimzakonskiiliprihvaenizahtjevimogu
postatikaodiodravnepolitikejednezemljei/iliobavezau
ciljupostizanjaenergetskesigurnostii/iliublaavanja
klimatskihpromjena.

137
Poreenjaprimjene
Trite
QMS:trite(npr.potranjailancisnadbijevanja)

EMS:triteigrasvevieznaajnijuuloguumotivisanju
organizacijadaimplementirajuEMS

EMS:Trenutnonatrituimamorast,odnosnovisokei
nestabilnecijenetrokovanabavkeenergije.Ostalitrini
faktorimogurezultiratiuspostavljanjempolitikih
mehanizama(zakonojavnimnabavkama,bijelisertifikati,
smanjivanjeemisijaCO2)ilizahtjevipotroaa

Poreenjaprimjene
Podrkaprogramusertifikacije

QMS:SertifikacijapredstavljavaanputkapromocijiQMS
EMS:Sertifikacijatakoepredstavljavaanputkapromociji
EMS
EMS:Daliesertifikacijaigrativanuuloguupromovisanju
primjenestandardaISO50001vjerovatnoezavisitiod
jainedjelovanjanasmanjenjetrokovaenergije,drugih
trinihaspekatakojisemogujaviti,politikihzahtjevai
podrkedabudeuspostavljen.
ISO50001moedasekoristizaserifikaciju,registraciju,i/ili
samoizjanjavanjeorganizacijeoEnMS.Onneuspostavlja
apsolutnezahtjevaizvanenergetskepolitikeorganizacijei
omoguavausklaenostsavaeimzakonodavstvom.

138
ISO50001:2011 ISO9001:2008 ISO14001:2004
Taka Kriterij Taka Kriterij Taka Kriterij
1 Podruje rada 1 Podrujerada 1 Podrujerada

2 Upuivanje na standarde 2 Upuivanjenastandarde 2 Upuivanjenastandarde

3 Terminiidefinicije 3 Terminii definicije 3 Terminiidefinicije

Zahtjevisistemaupravljanja Sistem upravljanja Zahtjevi sistema okolinskog


4 energijom 4 kvalitetom 4 upravljanja
4_1 Optizahtjevi 4_1 Optizahtjevi 4_1 Opti zahtjevi

4_2 Odgovornostrukovodstva 4_2 Odgovornostrukovodstva

Resursi,uloge,odgovornosti i
4_2_1 Najvie rukovodstvo 5_1 Opredjeljenjerukovodstva 4_4_1 ovlatenja

Odgovornostiovlatenja, Resursi,uloge,odgovornosti i
4_2_2 Predstavnik rukovodstva 5_5_1,5_5_2 predstavnikrukovodstva 4_4_1 ovlatenja

4_3 Energetska politika 5_3 Politika kvaliteta 4_2 Okolinska politika

4_4 Energetskoplaniranje 5_4 Planiranje 4_3 Planiranje

Ciljevikvaliteta,Utvrivanje
zahtjevakojiseodnosena
4_4_1 Opte 5_4_1,7_2_1 proizvod 4_3 Planiranje

Utvrivanje zahtjeva koji


seodnose na proizvod,
Projektovanje i razvoj
4_4_2 Pravni i drugi zahtjevi 7_2_1,7_3_2 ulaza 4_3_2 Pravniidrugizahtjevi

Ciljevi kvaliteta,
Utvrivanje zahtjeva koji
4_4__3 Energetskipregled 5_4_1,7_2_1 seodnose na proizvod 4_3_1 Okolinski aspekti

Energetska referentna
4_4_4 vrijednost (baseline)

Energetski indikatori
4_4_5 performansi (EnPI)

Energetski ciljevi,planovi i Ciljevikvaliteta,


upravljanje akcionim Planiranjerealizacije
4_4_6 planovima 5_4_1,7_1 proizvoda 4_3_3 Ciljevi,plani program

139
ISO50001:2011 ISO9001:2008 ISO14001:2004
Taka Kriterij Taka Kriterij Taka Kriterij

4_5 Implementacija i djelovanje 7 Realizacija proizvoda 4_4 Implementacija i djelovanje

Kontrolaproizvodnjei
4_5_1 Opte 7_5_1 pruanjeusluga 4_4_6 Kontrola operacija
Kompetentnost,obukai Kompetentnost,obukai
4_5_2 svijest 6_2_2 svijest 4_2_2 Kompetentnost,obuka i svijest

4_5_3 Komunikacija 5_5_3 Internakomunikacija 4_4_3 Komunikacija

Zahtjeviupogledu
4_5_4 Dokumentacija 4_2 dokumentacije

Zahtjeviupogledu
4_5_4_1 dokumentacije 4_2_1 Opte 4_4_4 Dokumentacija

4_5_4_2 Kontroladokumenata 4_2_3 Kontroladokumenata 4_4_5 Kontrola dokumenata

Kontrolaproizvodnjei
4_5_5 Kontrolaoperacija 7_5_1 pruanjeusluga 4_4_6 Kontrola operacija

4_5_6 Dizajn 7_3 Dizajnirazvoj

Nabavkaenergetskihusluga,
4_5_7 proizvoda,opremeienergije 7_4 Nabavka

4_6 Provjeravanje 8 Mjerenje,analizaipoboljanja 4_5 Provjeravanje

Monitoringi mjerenje
8_2_3, procesa,Monitornig i
Monitoring,mjerenja i 8_2_4, mjerenje proizvoda,Analiza
4_6_1 analize 8_4 podataka 4_5_1 Monitoringi mjerenja

Procjena pranih i drugih Preispitivanjedizajnai


4_6_2 zahtjeva 7_3_4 razvoja 4_5_2 Ocjenjivanje usklaenosti

4_6_3 Interni auditEnMS 8_2_2 Interni audit 4_5_5 Interni audit

Neusklaenosti,korekcije, 8_3, Kontrola neusklaenih


korektivneipreventivne 8_5_2, proizvoda,Korektivne mjere, Neusklaenosti,korekcije,korektivne i
4_6_4 mjere 8_5_3 Preventivne mjere 4_5_3 preventivne mjere

4_6_5 Upravljanjezapisima 4_2_4 Upravljanjezapisima 4_5_4 Upravljanje zapisima

4_7 Preispitivanjeodrukovodstva 5_6 Preispitivanjeodrukovodstva 4_6 Preispitivanje od rukovodstva

Ulaziodpreispitivanja
4_7_2 rukovodstva Ulazipreispitivanja 4_6 Preispitivanje od rukovodstva

4_7_3 Izlaziodstraneukovodstva 5_6_3 Izlazipreispitivanja 4_6 Preispitivanje od rukovodstva

140
Zakljuak
Veinaelemenatakojisefokusirajunasistemupravljanja
najboljompraksom(npr.politika,obuke,korektivnei
preventivnemjere,preispitivanjeodstranerukovodstva,
upravljanjedokumentima..itd)pokazujuvisokstepen
slinostiizmeuISO50001,ISO9001iISO14001
Razlikesepojavljujuuodnosunatehnikeelemente
standarda,posebnoplaniranja,relevantnihpodatka,
neophodnihinformacija,projektovanja,nabavke,praenjei
mjerenjepoboljanjaperformansi
EnMSmoebitiintegrisansaostalimsistemimaupravljanja,
kaotosuQMSiEMS

Hvalanapanji!
Hvalanapanji!

141
142
Challenge Behaviour Change

By Rainer Stifter

ISO national seminar on


Energy Management Systems - ISO 50001

Sarajevo, 3-5 June 2013

What Does the EnMS Require?

Change

If you do what youve always done, youll get what you


always got.
As long as people are involved in energy management, there
are going to be differences of opinion. How you choose to
deal with change determines whether there will be conflict or
resolution, success or failure.
Continual improvement = continual change

Behaviour change 2

143
Force field analysis (Lewin, 1951)

Knowledge of plant
Significant Improvement
potential

It is working OK Now
Energy Performance
Low investment
Opportunity

(EnMS System)
Good Training We have no money for
Investment

CSR What improvement Potential?

Energy Cost Increase


I haven't timetime
I haven't for this FAD?
for this fad!

Behaviour change 3

Change Management Process


Eight step change model (John P. Kotter Leading Change)
1.Create a sense of urgency
2.Build support from key influencers
3.Create a vision of what can be achieved
4.Communicate the vision
5.Remove obstacles
6.Create short term wins
7.Build on the improvements
8.Anchor the change in your culture

Behaviour change 4

144
1. Create a sense of urgency

Burning Platform Driver


Need for change Cost Reduction
Carbon Emissions
Future state more
desirable than current Competition
state Changes to the market

Crisis Security of supply


Price rise
Senior management and
concepts
staff

Behaviour change 5

2. Build support from key influencers

Support Key Personnel


Management Influencers of change
Employees Production

About bringing people Quality


with you on change Engineering
journey Employee
Momentum Representatives

Behaviour change 6

145
3. Create a vision of what can be achieved

What is possible Do not accept


Long Term They are different
Big Hairy Audacious Goal Its easy for them
(BHAG) etc.
Use Examples e.g. 50% 18,000,000
Consumption Gas target Linear (Gas target) Target taken at 25% reduction
from 2004 baseline

reduction achieved
16,000,000
13,944,326

kWh of Natural Gas per annum


14,000,000 12,216,666

elsewhere
11,273,810
12,000,000

10,000,000 9,315,832

Leverage competitor 8,000,000

6,000,000
7,151,985

success etc. 4,000,000

2,000,000

Goal Alignment 0
Dec-04 Mar-05 Jun-05 Sep-05 Dec-05 Mar-06 Jun-06 Sep-06 Dec-06 Mar-07 Jun-07 Sep-07 Dec-07 Mar-08 Jun-08 Sep-08 Dec-08

Behaviour change 7

4. Communicate the vision

The 5 Ws The Critical Steps


Who should be told Everyone (SEUs etc)

When to communicate As early as possible

What is the message Vision, targets, policy


Where will it be delivered Reports, posters
Who is responsible meetings etc.
Management rep etc,
Non Verbal
Walk the talk

Behaviour change 8

146
5. Remove obstacles

What barriers? What solutions?


No need for change Step 1 sense of urgency
Too busy Commitment

Threatened by change Communication


Politics Negotiation
We heard it all before Prove them wrong
. .

Behaviour change 9

6. Create short term wins

Opportunities What kind


Easily implemented Compressed air leaks
Highly visible PIR on lighting

Large impact Boiler house noise reduction

Low investment Reduced heat in


process area
Focus on the blockers
Win over the non believers

Behaviour change 10

147
7. Build on the improvements

Action Plans Focus on the Vision


Stakeholder involvement Regular engagement
More technical projects Take on bigger improvements
Larger teams Engage with more
Communication personnel
Relentless focus Continue
communicating
Not a project

Behaviour change 11

8. Anchor the change in your culture

Relentless Focus
Re-evaluate the vision
Communication
Not a Project
Need to make it the new
culture
Make the switch to
sustainability permanent

Behaviour change 12

148
Im too busy!

Develop roles and responsibilities


Agree involvement
Prioritise your time
Am I committed?

Behaviour change 13

Conclusion

Positives Barriers
Impact on Organization Difficult
Challenge Requires leadership
People skills Goal Alignment
Negotiations Patience
Rewarding Communication
Fun

Behaviour change 14

149
Top 10 Mistakes in Behavior Change

1. Relying on willpower for long term change


2. Attempting big leaps instead of baby steps
3. Ignoring how environment shapes behavior
4. Trying to stop old behavior instead of creating new ones
5. Blaming failures on lack of motivation
6. Underestimating the power of triggers
7. Believing that information leads to action
8. Focusing on abstract goals more than concrete behavior
9. Seeking to change a behavior forever, not for a short time
10.Assuming that behavior change is difficult

Behaviour change 15

Change Management

It is not the strongest of the species that


survives, nor the most intelligent; it is the
one that is the most adaptable to change
Charles Darwin

Sources: John P. Kotter Leading Change


Neil Russell-Jones Managing Change

Behaviour change 16

150
Odgovornost rukovodstva i
Energetska politika

Predava ore ogo

ISO Nacionalni seminar


Sistem Upravljanja Energijom (EnMS)- ISO 50001
Sarajevo, Bosna i Hercegovina
3-5 Jun 2013

Odgovornost rukovodstva
Veoma je vano da je rukovodstvo posveeno uspijehu EnMS
(Sistem Upravljanja Energijom)
Ovo je osnova sistema
Oni moraju vjerovati da je znaajno poboljanje
performansi ostvarivo
Oni se moraju voditi ovim
Oni e morati da daju doslijednu podrku
Ne samo da potpiu politiku

Odgovornost rukovodstva i energetska politika 2

151
Demonstracija posveenosti
Uspostaviti Energetsku politiku
Imenovati predstavnika za upravljanje
Obezbijediti adekvatna sredstva (ljude, finansije i
znanje)
Definisati uloge i odgovornosti
Definisati obim i granice EnMS
Saoptiti znaaj za organizaciju
Obezbjediti uspostavljanje ciljeva i zadataka
Uvjeriti se da su pokazatelji energetske efikasnosti uspostavljeni
i koriteni
Ukljui energetsku efikasnost u dugorono planiranje
Rezultati su redovno izvjetavani
Sprovoenje ocijene za upravljanje
Odgovornost rukovodstva i energetska politika 3

Energetska politika je kljuna komponenta


Ona definie ta sistem upravljanja energijom treba
da postigne
To je kljuna odgovornost najviem rukovodstvu,
da definie energetsku politiku i obezbijedi
odgovarajua sredstva za postizanje postavljenih
ciljeva i zadataka
Direktno ukljuivanje najvieg rukovodstva
uspostavljanju energetske politike kompanije je
preduslov za uspijeh sistema energetskog
upravljanja

Odgovornost rukovodstva i energetska politika 4

152
Opredjeljenje za stalno poboljanje
Stalno poboljanje se zasniva na Kaizen
Mnogi mali koraci ukljuuju sve
Poboljajte performanse
Unapreenje sistema i njegovih procesa
Poboljajte podatke

Odgovornost rukovodstva i energetska politika 5

Obezbjediti dostupnost sredstava i informacija


Druga kritina komponenta esto problem
Ljudska sredstva
Predanost dovoljno vremena relevantnih ljudi
Energetski rukovodilac je esto dio vremena u sprovoenju
Finansije
Fokusirajte se na nisku cijenu poboljanja
Potrebna finansijska sredstva za neke tehnologije
Informacije
Energetska mjerenja
Znanje
Obuka
U potpunosti, slaganje i komunikacija uloge i
odgovornosti matrici
Odgovornost rukovodstva i energetska politika 6

153
U skladu sa zakonskim i drugim zahtjevima
Pravni obino nije izbor

Lokalni, nacionalni i regionalni zakoni, propisi i direktive

Ostali zahtjevi
Korporativno
Klijenti
Sporazumni programi

Odgovornost rukovodstva i energetska politika 7

UCC Energetska Politika


UCC je posveen kontinuiranom poboljanju energetskog uinka za unapreenje ivotne sredine
univerzitetske zajednice u kojoj rade, ue i sprovode istraivanja. Univerzitet je odgovorno
posveen energiji i vodoprivredi, kao dio nae opte ekoloke strategije.

Na sistem za upravljanje energijom (EnMS) e nam pomoi da:

Raditi na smanjunju upotrebe energije i vode u svim aspektima naih aktivnosti.


Edukovati nae osoblje i studente na znaaj energije i vode, korisrei rukovodstvo.
Dokumentovati i obezbijediti informacije o energiji i vodi za postizanje ciljeva poboljanja
performansi.
Uzdignimo zakonske i druge zahtjeve u pogledu naeg koritenja energije i vode.
Continuirano usavravamo upotrebu energije i vode koristei ocijene.
Efektivno koristiti energetski efikasne proizvode i usluge.

Mi emo to postii podsticanjem naeg osoblja i studente na:

Shvatiti i obavezati na UCC energetsku politiku i procese upravljanja energijom kao to se


primjenjuju na njihove uloge.
Predloiti poboljanja za smanjenje ili eliminisanje upotrebe energije i vode u naim aktivnostima.
Podrka naim naporima za poboljanje UCCs ukupne strategije odrivosti.

Odgovornost rukovodstva i energetska politika 8

154
Primjer
energetske
politike

Odgovornost rukovodstva i energetska politika 9

155
156
ISO 50001
Energetsko planiranje

Duan urevac, dipl.ing.el.

ISO/BAS nacionalni seminar


Upravljanje energijom i ISO 50001, 3-5 jun, Sarajevo

ISO 50001- Model EnMS

157
Energetsko planiranje

Energetsko planiranje predstavlja vodee


aktivnosti ka poboljanju energetskih
performansi kroz pregled tekuih
organizacionih aktivnosti

Glavni koraci

1 korak:
Zakonski i drugi zahtjevi

2 korak:
Energetski pregled

3 korak:
Energetska referentna vrijednost

4 korak:
Pokazatelji energetskog uinka (EnPI)

5 korak:
Energetski ciljevi i akcioni planovi

158
Dijagram procesa planiranja

1 korak
Pravni
zahtjevi

3 korak
4 korak

5 korak

2 korak

1 korak - pravni zahtjevi

Identifikovati, primjeniti i imati pristup vazecim


zakonskim zahtjevima:

Sopstvena upotreba energije


Potronja
Efikasnost

159
2 korak preispitivanje upotrebe
energije

Da bi uspostavila ovo preispitivanje


organizacija mora da:
analizira upotrebu i potronju energije, na
osnovu mjerenja i drugih podataka
na osnovu analize upotrebe i potronje
energije identifkuje znaajne oblasti
upotrebe energije

2 korak preispitivanje upotrebe


energije

utvrdi mogunosti,odredi prioritete i zabiljei


mogunosti za poboljanje energetskog
uinka

Preispitivanje upotrebe energije se mora


sprovoditi redovno i u definisanim
intervalima

160
3 korak: energetska referentna
vrijednost

Organizacija mora da utvrdi energetsku


referentnu vrijednost (baseline) na osnovu
inicijalnog preispitivanja upotrebe energije
Energetska referentna vrijednost treba da se
koristi kao referentna taka poboljanja
energetskih performansi
Energetska referentna vrijednost mora biti
aurirana i zabiljeena periodino

4 korak:pokazatelji energetskog
ucinka (EnPIs)

Pokazatelji energetskog uinka moraju biti


identifikovani i definisani

Predstavljaju kvantitativne vrijednosti za


pracenje i mjerenje energetskih performansi

Pokazatelji energetskog ucinka moraju biti


preispitivani i uporeivani sa energetskom
referentnom vrijednou

161
5 korak: Opsti i posebni ciljevi, planovi
aktivnosti sistema upravljanja energijom

Utvrditi opste i posebne ciljeve

Utvrditi vremenski okvir za njihovo ostvarivanje

Opsti i posebni ciljevi moraju biti u skladu sa


energetskom politikom

5 korak: Opsti i posebni ciljevi, planovi


aktivnosti sistema upravljanja energijom

Uspostaviti i implementirati akcione planove


koji moraju da obuhvate:

Dodjeljivanje odgovornosti

Sredstva i vremenski okvir

Metode za provjeru boboljanja

Saopstenje o nacinu provjere

162
Potrebna dokumentacija

Metodologija i kriterij koji se koriste za uspostavljanje


energetskog preispitivanja
Lista mogunosti za poboljanje energetskih
performansi
Energetska referentna vrijednost
Pokazatelji energetskog uinka
Metodologija za odreivanje i auriranje pokazatelja
energetskog uinka
Opti i posebni ciljevi
Akcioni planovi

Hvala Hvala
na panji!

163
164
Autor: Duan urevac, dipl.ing.el.

ISO/BAS nacionalni seminar


Upravljanje energijom i ISO 50001

3-5 jun, Sarajevo

165
Mi imamo:
Politiku sa podrkom rukovodstva
Resurse
Strategiju
EnMS tim
Ciljevi i akcioni planovi

Sad moramo implementirati:


Svakodnevne operacije
Kontinualno poboljanje potronje energije

Kompetentnost, obuka i svijest

Komunikacija

Dokumentacija

Kontrola nad operacijama

Projektovanje

Nabavka energetskih usluga,proizvoda,


opreme i energije

166
Ovo je kontinuirani dnevni proces- ne projekat

To treba da bude dio svakodnevnih navika

Ovo je dio gdje se zapravo prave utede energije i


prave poboljanja energetskih performansi

Svi ostali dijelovi su u funkciji podrke ovom

Ako se ne ostvaraju utete- ne treba to ni raditi!

Ovo moe biti znaajna promjena za vau


organizaciju
Takoe moe biti velika promjena za vas!
Promjena je uvijek teko upravljati
Zahtjevaju angaman, podrku i komunikaciju
Ako neto ne promjenimo, ne moemo ni
poboljati
Kontinualno poboljanje= kontinualna promjena

Ako elite da stvorite neprijatelje, pokuajte neto


da promjenite Woodrow Wilson

167
Kompetentnost osoblja

Voditi odgovarajaue zapise

Znaaj usaglaenosti sa energetskom politikom

Uloge, odgovornosti i ovlatenja

Koristi od poboljanja energetskog uinka

Raznih uticaja i moguih posledica usljed


odstupanja od utvrenih procedura

Svi zaposleni treba da budu svijesni znaaja EnMS


Svi zaposleni treba da budu svijesni energetske
politike
Obino je poeljno da zaposleni budu svijesni
pitanja u vezi sa energetskom efikasnou
Klimatske promjene
Trokovi energije
Uspjeni primjeri
Interes organizacije u tim oblastima
Sigurnost snabijevanja

168
Zahtjevi koji se odnose na dokumentaciju

- Podruje primjene i granice EnMS


- Energetsku politiku
- Opte i posebne ciljeve i akcione planove
- Zahtjevane dokumente i zapise
- Druge neophodne dokumente

Upravljanje dokumentima

- Odobravanje dokumenata
- Periodino preispitivanje i auriranje
- Izmjena i revizija dokumenata
- Dostupnost dokumenata
- Uspostavljanje dokumenata
- Odstranjivanje zastarjelih dokumenata

Energetska politika
Uloge i odgovornosti
Rezultati preispitivanja
Kopije izvjetaja preispitivanja
Ciljevi i akcioni planovi
Planovi obuke
Procedure i procesi
Lista kritinih radnih parametara
Tehniki nacrti sistema i opreme ukljuujui proces i
instumentaciju dijagrama (P&Ids) i/ili dijagram toka procesa
Tehnike specifikacije opreme
Pokazatelji energetskog uinka i ener.refer. Vrijednost
Odravanje zapisa
Zapisnici sa sastanaka vezanih za potronju energije
Komunikacija sa korporacijama, rukovodstvom..
I mnogi drugi........

169
Uspostavljanje i podeavanje kriterijuma za
efektivan rad i znaajnih upotreba energije

Radom i odravanjem postrojenja, procesa, sistema


i opreme u skladu sa operativnim kriterijumima

Odgovarajua komunikacija osoblja kontrole


operacija koje rade za ili u ime organizacije

Kako bi sistem/oprema trebalo da rade?

Korisniki prirunici od strane proizvoaa


Korisniki prirunici za sisteme ukljuujui interakciju opreme
i automatizovanih kontrola
Operativne procedure

Obuka

Komunikacija

Upravljanje i kontrola

Provjera operacija

Da li svi znaju ta moe i treba da bude iskljueno i kada?

170
Redovna provjera akcionog plana

Da li su akcije zavrene na vrijeme?

Koje su prepreke za zaretak?

Da li preduzete mjere idu u susret oekivanjima?

Da li je neophodna promjena plana?

Da li postoje zaduenja za neophodna gaenja?

Sortirati bilo koje sistemske prepreke

Izlazna Ulazna
- Energetska politika
- Svijest - Mogunosti koje e
- E-mail komunikacija doprinositi
- Posteri - Ideje
- Ekrani - Sugestije

Eksterna komunikacija

Odluiti i planirati

171
Vanost mogunosti za poboljanje

Tehnike promjene

- proirenje, adaptacija, zamjena


- objekti, oprema, sistemi i procesi

Energetski Efikasan Dizajn (EED)

- Izazov korisnikih specifikacija, upotreba, distribucija,


proizvodnja

Energetske usluge

- konsultanti, projektanti, konstruktori, uslune kompanije

Robe

- Znaajni energetski potroai


- primjer:vazduni kompresori i motori, 200 kW
- primjer: sijalice 60 W
Energija
- kapacitet,specifikacija, tarifna struktura
- uticaj na ivotnu sredinu

Politika i procedure nabavke

172
Practical example of the
implementation in a municipality

By Rainer Stifter

ISO national seminar on


Energy Management Systems - ISO 50001

Sarajevo, 3-5 June 2013

Contents

Introduction
The way
Results
Conclusion

Example Municipality 2

173
Municipality
Bad Eisenkappel

Example Municipality 3

Challenges and Reasons to implement ISO50001

Up to now no methodology / instruments to focus


on energy issues in a structured way in boroughs
Individual political parties follow their own
programs and have preferences
Overlapping roles and responsibilities
Low level of awareness
No skilled and trained staff
Large territory

Example Municipality 4

174
Solutions

Common agreement between all political parties


The implementation process was guided by the chief officer
Initial constitution of the E-Team (chief officer, procurement,
construction, building yard, roadmen, sewage works operator,
schoolmaster)
Training on technical issues
System boundaries cover not only public buildings & plants but
also private premises

Example Municipality 5

Contents of an EMS
ENERGY STAFF & ENERGY SIGNIFICANT
TEAM STAKEHOLDERS POLICY CONSUMERS

ENERGY DOKU TRAINING INFORMATION


PROGRAM AWARENESS R.

Internal AUDIT REVIEW PROCUREMENT MAINTENANCE

External AUDIT PR

Example Municipality 6

175
Energy Team

Example Municipality 7

Energy Team Political representatives

Example Municipality 8

176
Staff & Stakeholder participation
Staff with direct influence on energy consumption including
Roadmen (street lights and vehicle fleet)
Staff at sewage plant
School director
Head of the Kindergarten
Head of public swimming pool

but also
Cleaning staff
Local media

Example Municipality 9

Energy Policy
1. Discussion with
political decision
makers
2. Discussion with E-
Team
3. Long term goals and
vision
4. Budget, resources,
training
5. Let them sign

Example Municipality 10

177
Identify and measure energy consumption

Overview on all measurements already installed and which


areas are covered (main entrance)
Allocate roles and responsibilities to record data
Temporary measurements for plants, where no continuous
measurements are installed (street lights, waste sewage,
ventilation)
Data on Intranet available including alert

Example Municipality 11

Significant consumers

First approach: Measure 80% of energy consuming devices


Final solution: All consumers were considered as significant
(265 MWh electricity, 455 MWh heat, 790m3 water)
Even more important to identify small, unknown consumers
Continuous monitoring on premises where Energy Manager has
direct influence on consumption

Strom Wrme Wasser


Jahr

Klranlage Straenbel. Volkkschule Amt Kindergarten Volksschule Amt/KiGa Volksschule Amt/KiGa

2007 179.714 88.734 29.619 17.780 9.200 255.546 145.894 252 432
2008 181.307 90.312 27.544 16.415 9.018 282.822 156.124 275 437
2009 207.910 89.604 28.744 15.287 9.294 279.292 151.099 249 446
2010 119.935 91.258 28.612 15.361 9.913 306.721 148.554 312 477

Example Municipality 12

178
Drivers

Consumer Driver Level of influence


Street lights Sun, Weather condition low
Heating Outdoor temperature medium
Sewage plant Water quantitiy low
Office equipment Occupancy medium

Example Municipality 13

Energy program

Areas of improvement developed during initial review


Technical measures to improve energy efficiency
Installation of renewable energy technologies
Savings/
Objective Target Budget Timeline Respons.
payback
Decreasingenergy InstallationofLED, 99,000 8,000/yr October F.Bevc
consumptionfor movementsensorsfor (66,000grant) 4years 2011
streetlight pedestrianpathways
Decreasingwater Installationofflow 200 30% effected H.Neemer
consumptionin restrictors
primaryschool
Electricity Constructionofa 23,600 10.7years effected F.Bevc
generationin photovoltaicplantwith ( 8,600grant)
municipalityoffice 2.8kW including
chargingstation
9,600

Example Municipality 14

179
Documentation

One page overview on relevant documents and storage


location
Description of key elements (following ISO structure) to
achieve common understanding
Existing descriptions to be used and updated (job description,
purchase directive)
New installed document storage system used for ISO50001
documents

Example Municipality 15

Documentation

Chapter Content Description Document


1. Energypolicy
Staff has acommon understanding about goals and to dos inan
EnMS 3.1Workplace description
Process instruction to develop and updateenergy policy 1.2PIenergy policy
Develop and updateenergy policy 1.1energy policy

Initialreview
2.1 and Process instruction to collect and measure data 2.1.1PIreview
relevant 2.1.2relevantenergy
areas Measuring significant energy consumers consumers
2.1.3SewageplantBad
Planof energy consumers insewage plant Eisenkappel
2.1.4list of
Overview of measurements installed measurements.xls
2.1.5energy consumption
Energyconsumption of the municipality BadEisenkappel municipality2011.xls
2.1.6DriverBad
Driverfor energy consumption of significant energy consumers Eisenkappel.xls
Templateto insert measurements 2.1.7meter readings.xls

Example Municipality 16

180
Training and awareness raising
No training available on energy efficiency topics!

Awareness raising covers staff and inhabitants of Bad


Eisenkappel
Future days
Survey about habits in private households
Information about activities of the municipality do good
and tell everybody

Example Municipality 17

Information

Information provided during


regular face to face meetings
Ad hoc meetings only in case of
unusual consumption patterns
Energy report compiled once
per year
The Energy Management
Manual published on the
homepage of the municipality

Example Municipality 18

181
Internal Audit

Internal Audit carried out by the head of the primary school


Goal was to identify gaps between theory and practice, if all
process descriptions, documents, measurements and
communication channels are in line with the En-Manual

Example Municipality 19

Review

Results were presented to the municipal council

Example Municipality 20

182
Procurement
There are already public procurement directives in place but
nobody follows
Guideline for purchase of Energy Efficient devices were
developed
Job description updated to have clear competencies

Example Municipality 21

Maintenance

No clear maintenance procedures in place


Equipment list was developed including competencies
Clear rules for maintenance intervals
Gerte TYPE BAUJAHR Wartungsintervall Verantwortung Anmerkung
vierteljhrlich

halbjhrlich
monatlich

jhrlich

Intern Extern
WackerFibrationswalze RD7H 2001 x Fa. Wacker Servicevertrag
Hochdruckreinigerbeheizt x Fa. Krcher Servicevertrag
Rasenmher x Wihof
Balkenmher x Wihof
Hubwagenmax.2500kg x Wihof
Hebegert FAMartin x Fa. Martin Servicevertrag
Schweissgerte x Wihof
Gerst x Wihof
BaukreissgeMetabo x Wihof
AbbauhammerWacker EH22/33802700Watt x Wihof
BohrhammerBosch GBH11DE1500Watt x Wihof
SchlagbohrmaschineHilti TE22520Watt x Wihof
WinkelschleiferMakita 9025NB540Watt x Wihof
WinkelschleiferMakita 90692000Watt x Wihof
DoppelschleifbockMllner MD150250Watt x Wihof
MotorsgeStihl MS180 x Wihof Example Municipality 22

183
External Audit

Audit by TUEV-SUED carried out in June 2011


All areas audited by an independent, external auditor
Main focus on practicability

Example Municipality 23

Public Relation

Public organisations need to show and present their activities


Press release
Press conference
Articles

Example Municipality 24

184
Results

1st year:
Total Heat Costs 2010 ~ 27,405
Total Electricity Costs 2010 ~ 53,000
Electricity Reductions ~ 25 %

Example Municipality 25

Conclusion

Support of all political parties necessary


Staff of different departments must participate
Relevant energy consumers must be measured
Keep administration to a minimum
Continuous, structured meetings
If possible include municipality territory

Example Municipality 26

185
Thank you for your attention!

Example Municipality 27

186
Duanurevac,dipl.ing.el.

ISO/BASnacionalniseminar
UpravljanjeenergijomiISO50001

35jun,Sarajevo

tajeprovjeravanje?
Provjeravanjeseuvjek vrinaimplementiranomsistemu
upravljanjaenergijom

Provjerapredstavlja:

Praenje
Mjerenje
Analizu

187
tamiprovjeravamo?
Znaajneenergetskepotroae

Relevantnepromjenljive

Pokazateljeenergetskoguinka(EnPIs)

Efektivnostakcionihplanova

Procjenatrenutnepotronjeuodnosunaoekivanu

188
Provjeravanjeoperacija
Opereacijamasuprovjereniizabraniznaajni
energetskipotroai

Dalijeizvrentehnikipregled?
Daliseodravanjaredovnoobavljajuidalipostojezapisi
otome?

189
Provjeraperformansi

Pokazateljienergetskoguinka,EnPI(dalisudobro
definisaniiline)

Drajveri(relevantnepromjenljive)

Poreenjestvarneioekivanepotronjeenergije(po
modelunaosnovuenergetskereferentnevrijednosti)

Internaprovjerasistemaupravljanjaenergijom

Dalijesistemusklaensaplanomizahtjevimastandarda?

Dalijeusklaensaoptimiposebnimenergetskim
ciljevima?

Dalijeefektivnoprimjenjenidalijepoboljanenergetski
uinak?

190
Provjerausaglaenostisazakonskimidrugim
zahtjevima

Dalisusvizakonskizahtjeviuzetiuobzir?

Dalisupostojalinekidrugizahtjevi?

Dalijeizvrenaprocjenausaglaenostiikakvisurezultati?

Neusaglaenosti,korekcije....
Preispitivanjeneusaglaenosti

Utvrivanjeuzrokaneusaglaenosti

Procjenapotrebazapreduzimanjemodreenihmjera

Utvivanjeisprovoenjeodgovarajuihmjera

uvanjezapisaokorektivnimipreventivnimmjerama

Preispitivanjesprovedenihkorektivnihipreventivnih
mjera

191
Hvalanapanji!

192
Pregled od strane rukovodstva

Predava ore ogo

ISO/BAS Nacionalni seminar


Sistem Upravljanja Energijom (EnMS)- ISO 50001
Sarajevo, Bosna i Hercegovina
3-5 Jun 2013

Pregled od strane rukovodstva

Pregled od strane rukovodstva 2

193
ta je to pregled od strane rukovodstva?

Dva glavna pitanja:


Kako se EnMS sprovodi?
ta emo uraditi sledee?

Biti sproveden u planiranim intervalima

Tipino na godinjem nivou?

Rezultati koji trebaju biti zabiljeeni

Pregled od strane rukovodstva 3

Kako se EnMS sprovodi?

Da li je poboljanje performansi prema cilljanim?


Da li je sistem adekvatan i efikasan?
Da li smo u skladu sa zakonskim i drugim
zahtjevima?
Kakve imamo neusaglaenosti, kako je do njih
dolo i njihov status?
Problemi i prepreke koje treba prevazii?
Dostignua
Pregled od strane rukovodstva 4

194
Koji je plan za naredni period?

Politika OK?
Uloge i odgovornosti OK?
Ciljevi i zadaci?
Energetski pokazatelji EnPIs OK?
Glavni projekti?
Sredstva OK?

Pregled od strane rukovodstva 5

Svrha
nastaviti graditi podrku za sistem i njegovo poboljanje

Predstaviti najviem rukovodstvu koliko dobro sistem


funkcionie
Oznaiti problematine oblasti u kojima mogu da postoje
prepreke za poboljanje
Predloiti i dogovoriti planove za naredni period

Pregled od strane rukovodstva 6

195
Ko bi trebao uestvovati?
Svi lanovi vieg rukovodstva:
Generalni rukovodilac ili direktor
Tehniki rukovodioci
Finansijski rukovodioci
Proizvodni rukovodioci
Rukovodioci inenjeringa
Rukovodioci kvaliteta
Rukovodioci osiguranja i sigurnosti
Prezentacija predstavljena Energetskom rukovodiocu
Ili predstavniku vieg rukovodstva

Pregled od strane rukovodstva 7

Izvjetaj iz pregleda

Odluke i aktivnosti u vezi sa:


poboljanje energetskih performansi u odnosu na
posljednji pregled
promjene u energetskoj politici
promjene energetskih pokazatelja EnPIs
promjene ciljeva, ciljeva ili drugih elemenata sistema
energetskog upravljanja
(u skladu sa opredjeljenjem za stalno poboljanje)
raspodjela sredstava

Pregled od strane rukovodstva 8

196
Practical example of the
implementation in a dairy

By Rainer Stifter

ISO national seminar on


Energy Management Systems - ISO 50001

Sarajevo, 3-5 June 2013

Dairy
Republic of Moldova

Example Municipality 2

197
Challenges and Reasons to implement ISO50001

Energy costs became an increasing burden and


Energy Efficiency seen as a top priority
Drivers are not known
No clear energy monitoring in place
Open to new management approaches to deal
with existing challenges
No knowledge how to implement no cost / low
cost measures

Example Dairy 3

Solutions

Select an energy manager and dedicate roles & responsibilities


Set steps to monitor the consumption, link it to drivers and receive
valuable data
Include staff from significant energy consumers to support
Start with small actions and no cost / low cost actions

Example Dairy 4

198
Contents of an EMS
ENERGY STAFF & ENERGY SIGNIFICANT
TEAM STAKEHOLDERS POLICY CONSUMERS

ENERGY DOKU TRAINING INFORMATION


PROGRAM AWARENESS R.

Internal AUDIT REVIEW PROCUREMENT MAINTENANCE

External AUDIT

Example Dairy 5

Energy Manager & Team

Competent
Time and Resources
Contact partner
Initiate the implementation
process and management
representative

Example Dairy 6

199
Energy Team

1. Managimentul de vrf director, Gheorghe Anghelu.


2. Managerul Energetic: Grigorii Vorociuc.
3. Echipa Managerului Energetic: Vasile Gutium,

Persoane cu impact semnificativ asupra consumului de


energie:
1. ntreinere ingener - mechanic Liviu Sla.
2. Expluatare ingener - mechanic Liviu Sla.
3. Aprovizionare ingener Aurel Manoli.
4. Inginerie ingenerul-ef Vsile Gutium

Example Dairy 7

Energy Team

P=ResponsabilitatePrimar
profesion.energ.
Managementul

Resurseumane
Repr.Mangem.

S=ResponsabilitatedeSuport
Arpovizionare

R=Raport
ntreinere

Exploatare
Energetic

Inginerie

Financiar

Angajai
devrf

Echipa

Mediu

Desemnareareprezentantului p s s
managementului
Definireapoliticiienergetice P p s s
Asigurarearesurselor p s S
Identificareaiurmrireacerinelor p s s
legale
Identificareaiurmrireaaltorcerine p s s s s
energetice
Elaborareaimeninereaanalizelor R p s s S
energetice
Urmrireaianalizadatelorenergetice R p s s s s
Determinarea SEUs p s s s s
Identificareaoportunitilor p R s s s s
energetice

Example Dairy 8

200
Energy Policy
1. Mainly discussed by E-
Manager and CEO

Example Municipality 9

Identify and measure energy consumption

Identify electricity consumers, their efficiency, the total


consumption
Identify gas consumers and efficiency
Create an energy balance
Measurements to be installed for SEUs
Data collection manually

Example Dairy 10

201
Significant consumers
Compresoare
Consumul pe sectii,
2% % din consumul total

3,30%
.
3,50%

2,10% 2,30%

2,60%

2,60%
38,9% -4

5,10%

4,70%
4,6%
4,10% ,,

10
Example Dairy 11

Analysis - Annualised electricity trend : EE -


processed milk
2010
y = 54,542x + 51873
160000
R2 = 0,7707
140000
120000
100000
EE, kWh

1
80000
(1)
60000
40000
20000
0
0 500 1000 1500 2000
milk, t

2011

160000 y = 46,335x + 56335


140000 R2 = 0,9368
120000
100000
EE, kWh

1
80000
(1)
60000
40000
20000
0
0 500 1000 1500 2000 2500
lapte, t

Example Dairy 12

202
Analysis - Annualised gas trend : EE - processed
milk

2010-2011-2012 y = 14,336x + 14079


R2 = 0,7236
45000
y = 9,0158x + 20289
40000 R2 = 0,6395
35000
y = 6,3684x + 17627
30000
R2 = 0,8907
gaz, m3

25000
20000
15000 2010

10000 2011
2012
5000
trend 2010
0
0 500 1000 1500 2000 2500 trend 2011
trend 2012
milk, t

Example Dairy 13

Energy program
Estimated/Actual(Annual)Savings Capital
Descriptionof Total Payback
ID Service Status kWh kWh Typeof Financial Cost
measure/project/action Cost(Lei) (years)
Elec. Fuel Fuel (Lei) (Lei)

1 Steampipeinsulation Steam Implemented 143337 gaz 81638 9000 9000 0.11

Condensatecollectionandits
2 Steam Implemented 114669 gaz 65310 9000 9000 0.14
useforsanitation

Optimizationofsteamusein
3 Tech.proc. Implemented 229339 gaz 26645 0 0 0
technologicalprocesses

Dailymonitoringofsteam
4 Mngt. Implemented 143337 gaz 81638 0 2500 0.03
consumptionbyoperators

Installingawaterpumptocool
5 Refr. Implemented 15359 27031 9000 9000 0,33
theammonia,2.2kW

6 Installationofofelectricity Mngt. Implemented 8228 14481 27500 27500 1.89

Implemented
Changingthecompressedair
Compres.
7 distributionsystemforcheese 8228 14481 14000 14000 0.97
air
presses

Implemented
Changeincandescentbulbs
8 Lighting 5485 9654 15000 15000 1.55
withbulbsenergoeficiente

Implemented
Dailymonitoringofelectrical
9 energyconsumptionby Mngt. 4388 7723 Example
0 Municipality
0 0 14
operators

203
Selected low cost measures

Example Dairy 15

Selected low cost measures

Example Dairy 16

204
Selected low cost measures

Example Dairy 17

Selected low cost measures

Example Dairy 18

205
Selected low cost measures

Example Dairy 19

Selected low cost measures

Example Dairy 20

206
Procurement
Guideline for purchase of Energy Efficient devices were
developed
Guidelines for EE design (buildings and processes)
Job description updated to have clear competencies

Example Dairy 21

Results

Example Dairy 22

207
Conclusion
Improving operation control
Establish roles and responsibilities for team members energy.
Identify all significant consumers of energy.
Identify opportunities to decrease energy consumption.

Example Dairy 23

Thank you for your attention!

Example Municipality 24

208
Energy Metrics

by Rainer Stifter (EMPI Material)

ISO national seminar on


Energy Management Systems - ISO 50001

Sarajevo, 3-5 June 2013

Where are energy metrics used in our EnMS?

Energy metrics 2

209
Where are metrics used in the EnMS?
Commitment
Support decisions
Planning
Energy use analysis
Identification/quantification of SEUs
Variables/Baseline/EnPIs
Potential savings calculation
Operating
Identifying critical operating parameters
Checking
EnPIs
Critical operating parameters
Measurement and verification (M&V) of savings
Performance of plant and equipment in monitoring,
measurement and analysis of SEU's
Improving
Verification of corrective/preventive actions Energy metrics 3

Link commitment to metrics

The commitment is to improving performance


We need to be able to measure performance
Many common methods do not demonstrate real
performance
A delusion of improving performance will prevent real
performance improvement

Energy metrics 4

210
Issues with metrics

Will metrics be accepted?


They might be disparaged if they dont support
received wisdom
Does management really want to know what is
going on?
Do any of us really want to know?
They might challenge status quo
Simple ratios
Metrics in Resourcing
Metrics in Review

Energy metrics 5

Energy metrics 6

211
Energy metrics 7

Other nonsense (!)

kWh per unit of production


Useful in some energy intensive industries
Which is better 100 kWh/kg or 200 kWh/kg?
kWh per $ sales
kWh per $ GDP
Are these of any value in demonstrating performance?
Beware of making decisions based on them
See Vilnis Vesma delusion paper

Energy metrics 8

212
Case study

Energy Performance Indicator


140
Kwh/unit; 127
120
Kwh/unit; 100 Kwh/unit; 99
100 Kwh/unit; 95
kWh/unit

80

60

40

20

0
2008 2009 2010 2011 (proj)
Energy metrics 9

Does this tell us much?

30,000

25,000

20,000

15,000 2009
2010
10,000

5,000

-
Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec
Energy metrics 10

213
Same data annualised view

Gas (m3/year)
250,000

200,000

150,000

Gas (m3/year)
100,000

50,000

Energy metrics 11

kWh/unit?

kWh/unit
,7.00

,6.00

,5.00

,4.00

,3.00

,2.00

,1.00

Energy metrics 12

214
Main message

Existing focus on SEC and energy intensity are not


conducive to performance improvement
We need something new!
You have heard:
You cant manage what you do not measure!
This is not enough
We need to know if we have used more energy than
expected

Energy metrics 13

Energy Variables

Those things that cause energy consumption to vary.


Independent variable is the driver or energy factor
Dependent variable is the energy consumption
Need to identify and quantify these variables
Need to develop a mathematical relationship
Normally more than one independent variable

Energy metrics 14

215
Example: Driver and Energy
consumption

Driver Energy
P1 4 100
P2 6 134
P3 2 83
P4 10 246
P5 12 280
P6 8 150

Energy metrics 15

Energy Variables

Driver Energy
Energy
P1 4 100 300

P2 6 134
P3 2 83 250
Energy consumption

P4 10 246 200

P5 12 280 150

P6 8 150
100

50

0
0 2 4 6 8 10 12 14

Driver = independent variable

Energy metrics 16

216
Line of best fit = expected energy use
Energy
300

250
y = 20.557x + 21.6
Energy consumption

R = 0.9268
200

150

100

50

0
0 2 4 6 8 10 12 14

Driver = independent variable

Energy metrics 17

This is the result from the next period

Is it good or bad?
Is it more or less than expected?

Driver Energy
P7 7.5 182

Energy metrics 18

217
This is the result from the next period

We used 6 units more than expected


This is 4% too much
We need to take action to correct this

Driver Energy Expected Difference Diff as %

P7 7.5 182 176 6 4%

Energy metrics 19

Notes

Ensure time periods are consistent, e.g. monthly or daily


for all parameters
Intercept = baseload = waste = C
Slope = increase per unit of the driver
Energy = driver * slope + baseload
Y=MX+C
The line is the baseline for performance improvement
Ensure units are consistent.
Units can be changed easily, e.g. kWh per month to GJ
per month.
Energy metrics 20

218
Data sources

Bills
Supplier data online?
Sub-Meters (local, manual, automated)
Production data
M&T systems
Weather data (degreedays.net)
Occupancy (access systems?)
Other instruments
Temperature, amps, flow, etc.

Energy metrics 21

Baseload

Quantify it
Attack it!
Break it down
Attack each and every component
Target zero!
Attack it again!

Energy metrics 22

219
Baseload success!

Energy metrics 23
Source: EPO

Monitoring and Targeting (M&T)

Great concept
Many poor implementations
Many poor software packages
Many are merely conduits from meter to a
spreadsheet
High failure rate
Poorly understood by sales people, consultants or
final users
A spreadsheet is probably the best M&T software
available

Energy metrics 24

220
M&T Design
Step 1 Develop report specification
EnPIs, CUSUM
Minimise specified reports
Theyll change with use
Step 2 Develop meter list
Step 3 Write specification for application
If you do a good job youll eliminate most vendors
You may just need a data collection system with a
spreadsheet interface.
Carry out a financial appraisal
Difficult to quantify both cost and savings
Energy metrics 25

References
Kissock, Kelly
LEA
Vesma, Vilnis
Delusions
M&T training
Carbon Trust
UNIDO EnMS Training program
ISO EnMS Training program
US SEP
IPMVP

Energy metrics 26

221
222