You are on page 1of 23

Geometrik Ölçülendirme ve Toleranslama Tasarımında

Yanılgıları Önlemeye Yönelik Bir Araştırma

Macit Karabay Bilgin Kaftanoğlu


Dr. Mak.Y.Müh.ODTÜ Prof.Dr. ODTÜ

Orta Doğu Teknik Üniversitesi


Makina Mühendisliği Bölümü
ODTÜ Kampüsü – 06531
Ankara

ÖZET
Geometrik Ölçülendirme ve Toleranslama (GD&T)nin kullanımı giderek daha da
yaygınlaşmaktadır. Standartlarına yeni boyutlar ve yeni uygulamalar getirilmektedir.
Ancak son söz söylenmemiş, son duruma erişilmemiştir. (GD&T) kullanımında tasarım-
üretim-doğrulama arasındaki bağlar henüz kurulmuş değildir. (GD&T)nin, koordinat
ölçülendirme ve toleranslama olarak adlandırılan geleneksel yönteme göre kalite
ekonomi ve kolay anlatımdaki somut üstünlükleri bulunmasına karşın sürtüşmelere ve
anlaşmazlıklara sürükleyebilecek bazı sorunları olduğu da bilinmektedir.

Bu bildirinin amacı, deneysel sonuçlara dayanarak, konunun bugünkü durumunu ortaya


koymaktır. Bildiride, tartışmalı konuların yalnızca bir parçası içerilmekte, konunun
gelişimine katkı sağlayacak öneriler ileri sürülmektedir.

ABSTRACT
The application and implementation of (GD&T) is being extended rapidly. Although
new directions and concepts are being added to the standards issued for (GD&T), still
the last word has not been pronounced and the goal could not have been yet reached.

Sound relations between design-production-verification have not yet been realized. In


spite of the solid advantages of (GD&T) over traditional coordinate dimensioning and
tolerancing (CD&T) from the point view of quality, economy and easy communication,
still there are some problems which lead to the misunderstanding and ambiguity.
The aim of this paper is to present the existing statues of this subject based on
experimental evidance. This paper covers only part of this discussions and provides
proposals for the advancement of the subject.

GİRİŞ
Mekanik parçaların beklenilen tamlıkta, çok sayıda ve ekonomik olarak üretiminde
tasarımın önemi ve etkisi yadsınamaz. Geometrik ölçülendirme ve toleranslama, bu
konudaki etkinliği nedeni ile daha da yaygınlaşarak tasarım, üretim ve ölçme-kontrol
aşamalarındaki yerini almaktadır. ANSI (ABD Ulusal Standardlar Enstitüsü) ve ISO
(Uluslararası Standartlar Organizasyonu) bu konuda ortak çalışmalar içine girerek
kısaca GD&T diye anılan bu uygulamaya, tüm ulusları içine alan bir nitelik kazandırma
çabası içindedir. Son söz söylenmiş değildir. Yeni yöntemler, simgeler, kavramlar
üzerinde çalışmalar sürmektedir.

GD&T'nin Üstünlükleri
Teknik resimlerde bulunan tüm bilgilerin kolay, anlaşılır ve yanılgıya neden olmayacak
biçimde tek anlamlı olmaları beklenir. Bazı özelliklerde kullanılagelmekte olan
toleransların çoğu yerini geometrik toleranslara bırakmıştır. Oldukça karmaşık gibi
görünen bu toleranslamanın yanılgılara neden olmayacak biçimde kullanımı gereklidir.
Bu amaçla ulusal ve uluslararası standardlar geliştirilmektedir. ISO, 8-10 değişik
standard içindeki konuları yeni bir düzen içinde GPS (geometrik ürün özellikleri) adı ile
birleştirme çabalarını sürdürürken ABD'nin Amerikan Ulusal Standartlar Enstitüsüne
(ANSI) hazırlattığı 212 sayfalık yeni standardı 1995 yılında kullanıma sunulmuş, bir
taraftan da gözden geçirmeye alınmıştır. Bu standartta bileşik, çoklu iki tekli konum
toleransları gibi yenilikler ve yeni tanımlamalar yer almakta, tartışmalı olduğu ileri
sürülen konulara açıklıklar getirilmektedir. ANSI ve ISO standartları arasındaki kavram
ve simge farkları en aza indirilmiş olmakla beraber tümü ileri giderilmiş değildir. Bu iki
standart kuruluşu şimdi beraberce çalışarak (GD&T)yi gerçek uluslararası ortak bir dil
düzeyine çıkarma çabası içindedir.
(GD&T) tekniği ile aşağıdaki ek bilgiler anlaşılması zor olan "notlarla" açıklamaya
gereksinim duyulmadan kolaylıkla verilebilmektedir.

1. Geometrik biçimler olan doğrusallık, düzlemsellik, dairesellik, silindiriklik ve profil


ile, diklik, paralellik gibi yönelme (oriantasyon) ve eşmerkezlik, eşeksenlik,
simetriklik, konum gibi konumlandırma, dairesel ve toplam salgı gibi özellikleri
simgeliyerek bunlardaki kabul edilebilir kusurların (toleransları) basitçe
gösterilmelerini sağlamaktadır.
2. Bu geometrilerden bir ya da daha fazla yüzeye, eksene, doğruya bağımlı olanlar
bulunuyorsa bu bağımlılığı basit bir biçimde, sırasıyla gösterebilmektedir.
3. Parçanın danışman yüzeylerine hangi noktalarla ya da yüzeylerle dokunularak
konumlama yapılacağı, simgelenerek gösterilebilmektedir.
4. Tolerans miktarı, ± yerine φ(çap) olarak konulabildiğinde tolerans bölgesi %57
arttırılabilmekte, ekonomiye katkı sağlanmaktadır.
5. Ençok malzeme koşulu (M) kullanıldığında, tolerans miktarı koşullu da olsa
artırılabilmekte, ekonomiye katkı sağlanmaktadır. Ayrıca, bu uygulama
basitleştirilmiş işlevsel mastar kullanımını olanaklı kılmaktadır.
6. (M) kullanımı ile koşullu olarak sıfır tolerans verme olanağı bulunmakta, geometrik
mastar daha da basit hale getirilebilmektedir.
7. İzdüşmüş tolerans verilerek montaj garantisi arttırılabilmektedir.
8. İstatistiksel tolerans kullanımı, not düşmeden, simge ile sağlanabilmektedir.
9. Bileşik, iki tekli konum toleranslama en yeni standartlarda yerini almakta, ürün
tasarımında ve üretiminde güvenilirlik daha da arttırılmakta, kalite garantisine katkı
sağlanmaktadır.
10. Çok parçalı geometrik toleranslama ile bir geometrinin, örneğin deliklerin, tamlığı
ve işlevselliği kademeli olarak belirlenebilmektedir.
11. İşlenirken esneyen parçaların toleranslandırılmaları basitleştirilmektedir.
12. Özelliğin bir başında daha sıkı kontrol sağlanabilmektedir.
13. Toleransların istenilmeyen yığılmaları önlenebilmektedir.
Şekil 1 - GD&T Tekniği Uygulanmış bir parça [1]

Şekil 1'de bir flencin GD&T tekniği ile ölçülendirilmesi görülmektedir. Yazılı ek bir
bilgiye gereksinim duyulmadan bir kutu içinde, sırasıyla toleransların cinsi simgelerle,
tolerans değerleri (mm), kullanılmakta olan malzeme koşulları olan en çok malzeme
(M), en az malzeme (L), yada eğer (M) ve (L) bulunmuyorsa gerçekleşmiş özellik
koşulu (S), sıralı biçimde olmak üzere hem toleranslı hem de, gerekiyorsa, danışman
yüzeylerde kolaylıkla belirtilebilmektedir.

GD&T Kullanım Zorunluluğu


Otomotif kesiminin Kalite Güvence Sistemi Standardı olan ve General Motors, Ford,
Chrysler ile ABD Kamyon Üreticileri Birliğince, ISO 9001 genişletilerek hazırlanan QS
9000 dökümanı, GD&T'in kullanımını birinci koşul olarak göstermektedir.
Mekanik parça üretiminin lokomotifİ olan otomotif endüstrisi (GD&T)nin geliştirilmiş
yeni standartlarına uyum için önemli çabalar içindedir. Bir yazıda ABD'de bu amaçlı bir
eğitimde, eski teknikte deneyimli tasarımcıların 80 saatlik bir karşılıklı etkileşimli sınıf
çalışmasından sonra altı aylık bir işbaşı eğitimi, ek olarakta, aralıklarla, tazeleme
kurslarından geçirildiklerine değinilmektedir.

Yalnızca tasarımcıların değil, kuşkusuz teknik resimleri okuma, algılama,


değerlendirme yaparak üretimi için gerekli araç-gereç-aygıt seçen, düzenleyen,
tasarlayan ve bunları işleterek üreten, ayrıca bunları doğrulayan (ölçen, kontrol eden)
kişilerin de GD ve T ye yakın ve yatkın olmaları gerekir.

GD&T Tasarımı
Genel Ölçülendirme ve Toleranslama makine tasarımı içinde çok önemli bir yer tutar.
GD&T tasarımı, genel tasarım ilke ve kurallarına ek olarak yeni kavramlar ve
uygulamalar içerir.

İşlev ve kuvvet çözümlemeleri sonucu, seçilen gereç te gözönüne alınarak yapılacak


dayanım ve/veya biçim değişiklik hesaplamaları ile, ekonomik yaklaşımlar ve
üretilebilirlik te içerilerek parçaların genel biçimleri ve yapıları ortaya konulduktan
sonra ömür, kalite, güvenilirlik, bakılabilirlik, ekonomi ve diğer tüm olası etmenler bir
en iyileşme yöntemi ile kapsandığında GD&T için gerekli kararlar alınabilir, seçimler
yapılabilir ve çağdaş üretim resimlerine ulaşılabilir.

GD&T tasarımda tasarımcının ölçülendirme ve toleranslamadaki temel kuralları


bilmesi ve uygun bulduğunu seçmesi gerekir.

Örneğin ISO nin bağımsızlık kuralı mı yoksa örtüşmüşlük kuralını mı uygulayacağı,


bunlardan birini seçince tüm büyüklüklerin ve geometrilerin ne biçimde genel mi, özel
mi, ne gibi simge ve standartları, ne gibi yöntemlerle kullanarak boyutları ve
geometrileri toleranslandıracağını bilmesi ve uygulaması beklenir.
Bağımsızlık kuralına göre belirtilmiş her boyutsal ve geometrik gereksinimler bağımsız
işlem görürler. Örtüşmüşlük kuralında ise büyüklük, en çok malzeme durumunda iken
özelliğin yüzey yada yüzeyleri, boyutsal kusursuz biçimi belirleyen örtünün en dışına
çıkmayacaktır. Eğer boyutsal büyüklük en çok malzeme durumundan en az malzeme
durumuna doğru bir değişim göstermişse, geometrik biçimin aradaki fark kadar, ek bir
değişimine izin verilir. ISO, örtüşmüşlük kuralı kullanılacaksa o ölçüye (E) simgesinin
konulmasını, ANSI ise buna gerek olmadığını, ABD endüstrisinin bağımsızlık kuralı
yerine örtüşmüşlüğü yıllardır standart olarak kullanıldığını ileri sürmektedir.

GD&T Tasarımında Aşamalar


Genel kurallar ve genel toleranslar gözönüne alındığında, özel geometrik toleranslara
girince aşağıdaki sıralama ile tasarım gerçekleşir:

1. Danışmanlar (datum): Etkinlik, işlevsellik ve üretim süreç gereksinimleri


gözetilerek danışmanlar saptanır, sıralama ve harflendirilir. Kinematik
serbestliklerin sistematik engellenmesi kuralına uyum içinde kalınır.
2. Danışmalar: Her ne kadar şekil 1'de gösterilmemişse de, ANSI ve ISO da
belirtildiği gibi, gereğinde "danışma" (datum target)'lar saptanır ve gerekiyorsa ayrı
bir resimde belirlenir. Danışmaların kullanılmaması durumunda üretim ve
denetimde değişik noktalardan yapılan konumlamalar yanlışlıkla red yada kabul
olasılıklarına neden olabilir.
3. Geometrik Toleranslar: Hangi geometrilere ne türden geometrik tolerans
uygulanacağı saptanır.
4. Tolerans Değerleri: Parçanın özelliği, işlevi, ve diğer parçalarla olan ilintisi nasıl
ve nerede işleneceği vb. gözönünde tutulup tolerans değerleri saptanır. Deneyini ve
bilgi birikimini gerektiren çok önemli bir aşamadır. Değişik geometrik toleransların
aynı özellik üzerinde ne ölçüde örtüşeceği, genel boyut toleransları ile olan
bağıntıların bilinmesi ve tolerans değerlerinin uyumlu olması gerekir.
5. Malzeme Koşulları: Üretimde ve kontrollerde kolaylık ve ucuzluk, parça işlevinde
rahatlık sağlayan koşulların saptanarak tolerans kutularına, toleransların yanına
konulması da önemli bir aşamadır. Ayrıca danışmanlara da, bu bakış açısı ile,
gerekiyorsa malzeme koşulu eklenir.
6. Doğrulama ölçme-kontrol koşulları: ANSI de, "konulan geometrik tolerans
kullanılacak üretim, ölçme yöntemini sınırlamaz. Özel yöntem isteniyorsa
belirtilmek zorundadır. Özel yöntem belirtilmemişse, söz konusu olan tolerans
bölgesinin tanımına uygun olan herhangi bir yöntem seçilebilir" denilmektedir.
Araştırma [3] göstermiştir ki, eğer aynı tolerans ve değeri için seçilen doğrulama
yöntemi, tasarımcının varsaydığından farklı ise o özellikteki kusur farklı bulunur.
Bu ise o özelliğin yanlışla red yada yanlışlıkla kabulüne neden olabilir.

Her ne kadar ISO ve ANSI kullanılacak yöntemlerin belirtilmesini standart duruma


getirmemişse de yakın bir gelecekte, duyarlı ve değerli özellikler için, bu yola
gidileceğine inanılmaktadır. Tasarım aşamasında, ölçme yapılırken, ölçüm alınacak
nokta ve kesit sayılarının saptanmasında ve kusur değerlendirilmelerinde
kullanılacak referansların belirtilmesinde zorunluluk duyulabilir. [2]
7. Tekli, Bileşik, Karmaşık Konum Toleransları: Konum toleransları geometrik
toleranslar içinde en çok kullanılanı ve en etkin olanıdır. Standardlara henüz
girmeyen karmaşık uygulamaları yoldadır. İşlevsel tamlıklar arttıkça, üretim
giderlerini düşürmek için giderek daha karmaşık konum toleranslarına resimlerle
rastlanılacaktır. (Şekil 4,5,6)

(GD&T) Standardlarının Ölçme-Doğrulama Bakımından İrdelenmesi


Doğrulama aşamasında eğer tasarımcının hesaba katmadığı bazı sapmalar olursa
parçaların yanlışlıkla red, yada yanlışlıkla kabul edilme olasılıkları ortaya çıkar. Her iki
durum da istenilmeyen olmakla beraber yanlışla kabul, kaliteyi olumsuz etkiler.

Örneğin, yuvarlaklık yada düzlemsellik ölçümünde değişik yöntemler uygulanabilir.


Ölçünün duyarlılığına, ölçülecek parça sayısına, eldeki olanaklara, yada, üretici-tüketici
arasındaki anlaşmalara dayalı olarak ölçme-kontrol ve/veya mastarlama işlemleri
gerektiğinde belirlenmek ve uygulanmak durumundadır.

Ancak, düzlemsellik, diklik-paralellik gibi ölçümlemelerde, geometrilerin duyarlılığına


bağlı olarak kaç noktadan, kaç kesitte yada kaç doğru boyunca ölçüm yapılmalı, alınan
verilerin kusur miktarına çevrilmesinde gerekli olan referans nasıl tanımlanmalı gibi
sorular gerçekten önemli ve günceldir. Koordinat ölçme merkezlerindeki
ölçümlemelerde olduğu gibi, duyarlı pleyt üzerinde yapılacak olanlarda da benzeri
sorulara yanıt aramak ve karar vermek zorunluluğu duyulur.

Bilinirki, örneğin, düzlemsellikte eğer üç noktadan ölçüm yapılırsa, üç noktadan


kusursuz bir düzlem geçtiği için o düzlemde hiç düzlemsellik kusuru görülmez. Oysa
her düzlemde az-çok kusur söz konusudur. Ölçümlemede nokta sayısı artırılırsa gerçek
kusura daha çok yaklaşılır. Bir örnek olarak düzlemsellikte sonsuz sayıda ölçüm
yapılamayacağına göre benzer geometrilerde bu bakış açısı ile zorunlu olarak, ölçmenin
ve kalitenin ekonomisi açısından ölçme parametrelerinin sınırlandırılması ve
belirlenmesi gereği duyulmalıdır. Geometrik ölçümlemelerde kusurun gerçek miktarını
bulma olanağı sınırlı kalmakta, kusurdaki sapma miktarının kestirilmesi gereği ortaya
çıkmaktadır. Bu sapmanın üretilmiş geometrideki yüzeysel dalgalar, pürüzler vb. gibi
özelliklerin yanısıra uygulanan ölçme yönetimdeki ölçme parametrelerine, ölçüm
duyarlılığı ile yapılan hesaplamalardaki yanılgılardan etkilendiği söylenebilir. (Şekil 3)

Analitik Ve Deneysel Bir Çalışma


Analitik Çalışma: Ölçümbilimde bilindiği gibi, düzlemsellik, doğrusallık, yuvarlaklık
silindirlik gibi geometrilerdeki kusurun miktarını belirlemek için yapılan
ölçümlemelerle elde edilen koordinat verilerinin, seçilen uygun bir referansa göre
değerlendirilmesi yapılır. Aynı veriler, eğer başka bir referans kullanılırsa değişik kusur
miktarı ortaya çıkarır. Referans, o geometri için "kusursuz" bir biçimdir ve alınan
ölçümlemelere göre belli bir yerde durmalıdır. Analitik yöntemler bu iş için bugün "en
az kareler tekniğini" (LST) kullanmaktadır. Ancak, duyarlı pleyt üzerinde yapılan bir
çok ölçümlemelerde dokunma noktalarından geçen geometriler pratikte referans olarak
kullanılagelmektedir.

Analitik irdelemeler yapılarak örneğin; bir doğrusallık ölçümünde, doğru boyunca belli
noktalardan alınan koordinatlar önce, doğrunun iki ucunu birleştiren doğru referans
alınarak değerlendirilmiş, daha sonra "best fit" diye anılan enaz kareler yönteminin
belirlediği doğru referans olarak kullanılmıştır. İlkinde, bu varsayılan koordinatlar için
doğrusallık kusuru 25.9 µm bulunmuşken, ikincisinde, aynı koordinatlar için 23.1 µm
ortaya çıkmıştır.

Düzlemsellik için yapılan bir irdelemede referans olarak önce belli üç köşeden geçen
düzlem, daha sonra enaz karelerin belirlediği düzlem kullanılmış ilkinde 16 µm olarak
bulunan düzlemsellik kusuru ikincisinde 11.5 µm ye düşmüştür.

Birinci incelemede kusur %12, ikincisinde %39 düşüş göstermiştir. En az kareler


yöntemi, referans seçimi açısından kuşkusuz en anlamlı analitik bir yöntem olarak
ortaya çıkmakta bu nedenle de, bilgisayarlı ortamlarda, hemen tüm gerekli
uygulamalarda kullanılmaktadır.

Deneysel Çalışma: Türk Traktör Fabrikasında yürütülen kapsamlı bir deneysel çalışma
ile, üretilmiş olan ve kusursuz (kusurların toleransları içinde bulunması durumu) silindir
blokları üzerinde yapılan ölçümlemelerde, ölçme parametreleri, referanslar ve danışman
yüzeyler değiştirilmiş, aynı geometri için elde edilen geometrik kusur miktarının nasıl
farklılaştığı belirlenmiş ve yorumlanmıştır.

"Zeiss" yapımı "CMM" kullanılarak değişik geometrik kusurlar, değişik noktalarda ve


kesitlerde ölçümlemelerle, değişik referanslar ve değişik sırada danışman yüzeyler
kullanılarak saptanmış, sapma nedenleri irdelenmiş ve sapma oranları belirlenmiştir.

Bu çalışmaların bir parçası aşağıda özetlenmiştir.

Doğrusallıkta
- 7 noktadan yapılan ölçüm 9 noktaya çıkarıldığında ve iki ucu birleştiren doğru
referans olarak kullanıldığında kusur %37 artmıştır.
- 7 noktadan ölçüm 2900 noktalı taramaya çıktığında referans olarak (LST)
kullanıldığında kusur %30 artmıştır.
- Tarama ile elde edilen koordinatlar referans olarak önce iki uç, sonra (LST)
kullanıldığında kusurda %8 düşüklük görülmüştür.
Yuvarlaklık
- 5 noktalı ölçümde kesit sayısı 1 den 3 e çıkarıldığında kusur %100 artım
göstermiştir.
- 5 noktalı ölçüm 8 noktalıya çıkarıldığında üç kesitli ölçümde kusur %200 artmıştır.

Diklikte
- Doğrunun bir düzlemle olan diklik ölçümünde düzlemde 18 nokta (LST), doğruda 2
nokta ile elde edilen kusur miktarı, düzlemde 18 nokta (LST) doğruda 4 noktaya
(LST) çıkarıldığında kusur %58 artım göstermiştir.

Benzer deneylerle diğer geometrik toleranslar için de çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışma


ile, eğer tasarımcı tarafından, doğrulama-ölçme parametreleri olan referansın cinsi,
ölçüm alınacak nokta, kesit, doğru sayıları, gerektiğinde ölçme aygıtının duyarlılığı ve
cinsi belirtilmezse, tasarımcının tolerans miktarını ve malzeme koşullarını saptarken
kullanıldığını varsaydığı parametrelerden oldukça farklı olan uygulandığında kalite ve
ekonominin olumsuz etkileneceği, bu durumun ise, oldukça önemli oranda, parçanın ya
yanlışlıkla red yada yanlışlıkla kabul işlemine neden olacağı saptanmıştır. Bu çalışmada
ayrıca, bu olasılıkların kestirilmesi için bir model oluşturulması da gerçekleştirilmiştir.

Aşağıda, GD&T standartlarına eklenmesi gereken, böylece, ölçme-doğrulama


aşamasında yanlışlıkla red yada kabul olasılıklarının belli sınırlar arasında
tutulabilineceğine inanılan yeni simgelerden bazı örnekler verilmektedir. Gelecekte,
ürün tasarımcısının, geometrik toleransları verirken, doğrulama-ölçmede uygulanmasını
beklediği ve varsaydığı tekniği ve ölçme parametrelerini belirtmesinin zorunlu
olacağına inanılmaktadır. Eğer, bir fabrika, tasarımcı ve doğrulayıcı tarafından bu
amaçla kullanılması için hazırlanmış kurallar, yöntemler ve standard uygulamalar
saptamışsa sorunlar en aza indirilebilir. Bu amaçla örnek bir çizelge sunulmaktadır.
(Çizelge 1)
Şekil 2- Geometrik tolerans kutularına eklenmesi beklenen
yeni simgelerden bazı örnekler

Doğrusallık ve düzlemsellikte yalnızca nokta sayılarının arttırılması


ile elde edilen kusurun nasıl arttığının grafik gösterimi

Şekil 3
Doğrusallıkta kusur artımı Düzlemsellikte kusur artımı
Bileşik ve Çoklu Parçalı Konum Toleranslama
Geometrik toleranslamada, henüz resimlerde ve standartlarda görülmeyen ancak, yakın
bir gelecekte, duyarlı parçalarda uygulanacağına inanılan modeller deneysel çalışma
sonucu çıkarılmıştır.

- Bloktaki iki silindir ele alınarak A,B,C danışmanlarına göre, beş nokta ve beş
kesitten ölçüldüğünde, ölçüm sonuçları, geleceğin olası gösterimi bakış açısı ile
irdelenmiş ve bir model öneri durumuna getirilmiştir.

Şekil 4 - Parça Resmi ve Çok-Tekli Konum Toleranslaması


Şekil 5 Şekil 6
Bileşik Konum Çok Tekli Ve Bileşik
Toleranslaması (Karma) Konum Toleranslaması

Geometrik Doğrulamada Kullanılabilecek Örnek Bir Çizelge


Elde edilen deneyimlere dayalı olarak aşağıdakine benzer çizelgeler önerilebilir.

Ürün ve ölçümleme tasarımcılarının görüş birliği içinde, bilinçli kullanıldığında, bu tür


çizelgeler bir anlam taşır.

Çizelgenin her tür parça özellikleri ve duyarlılık düzeyleri için kullanılabileceği gibi bir
sav bulunmamaktadır. Bir örnek oluşturma amacını taşımakta, firmaların kendi
verilerini değerlendirerek değişik parça duyarlılıkları için benzer çizelgelere
erişebileceklerini göstermektedir.
Doğrusallık Boy 50-200 201-400 401-600 601-1000
Bir doğrunun
profili
Np 5 8 11 14

Düzlemsellik Büyüklük 100x100 150x150 300x300 500x500


Bir düzlemin (alan) 150x150 300x300 500x500 800x800
profili
NpxNs 4x4 5x6 8x8 10x10
Yuvarlaklık Büyüklük 10x20 60x90 120x180 200x300
Yalpa (φxL) 60x90 120x180 200x300 400x600
T.Yalpa
Eşmerkezlik
NpxNs 4x4 5x4 6x4 7x4

Büyüklük 10x20 60x90 120x180 200x300


(φxL) 60x90 120x180 200x300 400x600
Silindiriklik
NpxNs 4x4 5x5 6x6 7x7
Diklik Büyüklük 100x100 150x150 300x300 500x500
Paralellik (her alan ve 150x150 300x300 500x500 800x800
Açısallık doğru)
Simetriklik
NpxNs 3x3 4x4 5x5 6x6

Danışman 100x100 150x150 300x300 500x500


alanı 150x150 300x300 500x500 800x800
NpxNs 3x3 4x4 5x5 6x6
Danışman alanı 30x50 60x90 120x180 200x300
Konum (Dairesel) 60x90 120x180 200x300 400x600
NpxNs 4x4 5x5 6x6 7x7
Delik 5x10 60x90 120x180 200x300
Büyüklüğü 60x90 120x180 200x300 400x600
(φxL)
NpxNs 4x4 5x5 6x6 7x7

Çizelge 1
Önerilebilecek geometrik ölçüm parametreleri
Np: Nokta sayısı, Ns: Kesit sayısı

GD&T Tasarımcısı İçin İşlem Sıralama Çizelgeleri


Analitik ve Deneysel çalışmaların ortaya koyduğu gerçekler ışığında, genel ve özel
toleransları da kapsayan, ancak ağırlığın (GD&T)te olduğu bir işlem sıralaması
çalışması sonucunda geliştirilen çizelgeler ekte sunulmaktadır. ANSI baz alınarak,
gelecekte eklenmesi gereken yeni simge ve bilgileri de içeren ve genişletilerek
hazırlanmış olan bu çizelgeler tasarımcılara yeni bir bakış açısı kazandırabilir.
SONUÇ
Mekanik parçalar üretiminde geometrik toleranslama giderek önem kazanmaktadır.
Yakın bir gelecekte tüm mekanik tasarım ve üretimi kapsayacağına kuşku yoktur.
Ancak sorular ve sorunlar bulunmakta, ek çalışmalara gereksinim duyulmaktadır. Bu
çalışmada yukarıda sunulan kusur sapmalarının ortaya çıkaracağı yanlış kararlar nedeni
ile oluşabilecek sürtüşmelerin önlenmesi için neler yapılabileceği ortaya konulmak
istenmiştir. Geometrik toleranslama standartlarına ölçmeye yönelik yeni simgeler
eklenmelidir.

TEŞEKKÜR
Deneysel çalışmalarda gösterdiği ilgi, verdiği izin ve toleranslarının çok altında
gerçekleştirdikleri üretim ve örnek bir fabrika düzenledikleri için Türk Traktör
Fabrikası Genel Müdürü meslektaşımız Y.Makine Mühendisi Sayın Hakkı Akkan'a
teşekkür eder ve kutlarız.

KAYNAKÇA
1. ANSI-ASME Y. 14.5. Dimensioning and Tolerancing (1994)
2. Karabay. M, Kaftanoğlu. Bilgin, Geometrik Toleransların Ölçümlemelerinde
Oluşabilecek Yanılgılar. III Ulusal Ölçümleri Kongresi. MMO Eskişehir Şubesi
3. Karabay. M, Daha İyi Kalite Oluşum Gereği. Geometrik Ölçülendirme ve
Toleranslama. Bir araştırma. Mühendis Makine Sayı. 478.
4. Karabay. M, Tasarımda Geometrik Ölçülendirme ve Toleranslama, Makine Tasarım
ve İmalat Sayı 4, Cilt 3

Ek: Tasarımda İşlem Sıralama Çizelgeleri


TOLERANS SEÇİMİNDE
İŞLEM
SIRALAMASI

Ürün Tasarım
Gereksinimleri

Örtüşme Kuralını
ve
Tolerans Değerleri Arasındaki
Karşılıklı İlişkileri Gözet

Genel Özel Genel Özel


Boyutsal Boyutsal Geometrik Geometrik
Toleranslar Toleranslar Toleranslar Toleranslar

ISO 2768-1 ISO 2768-2

Tolerans Tolerans
Sınıfını Sınıfını
Belirle Belirle

GD & T TASARIMI
GEOMETRİK TOLERANSLAMADA
İŞLEM SIRALAMASI

Ürün Tasarım
Gereksinimlerinin
Saptanması

Danışmanların (A)
Belirlenmesi

TÖ (Biçim) T/B (Profil)

Doğrusallık Bir doğrunun profili


Düzlemsellik Bir düzlemin profili
Yuvarlaklık
Silindiriklik (C)

(B)

BÖ (Yerleştirme) BÖ (Düzenleme) BÖ (Yalpa)

Konum Diklik Dairesel Yalpa


Eşmerkezlik Açısallık Toplam Yalpa
Simetriklik Paralellik
(F)
(D) (E)

TÖ: Tek Özellik


BÖ: Bağlı Özellik
T/B: Tek yada Bağlı Özellik
(A)
Danışmanların
Belirlenmesi

Danışmanların
Özelliklerinin
Saptanması

Yüzeysel Büyüklüksel
Özellik Özellik

Eksen Ortalayıcı
Düzlem

Belirle

Malzeme Koşulu

MMC LMC RFS

(M) (L)

Serbestlikleri Gözet

Ek Danışmanlar Evet
gerek var mı?

Hayır

Danışma (V) için (V) için


Yerlerini Belirle Referans Np & Ns

(C), (D), (E), (F)

V : Doğrulama, ölçme-kontrol
Np : Nokta sayısı
Ns : Kesit sayısı
MMC: Ençok malzeme koşulu
LMC : Enaz malzeme koşulu
RFS : Belirtilen koşul, özellik gerçek büyüklüğü koşulu
(B)

BİÇİM
(TÖ)

Yuvarlaklık Doğrusallık Düzlemsellik Silindiriklik

Belirle Belirle Belirle Belirle


R, Np, Nc R, Np R, Np R, Np, Ns

Göz Önüne al Göz Önüne al


Yüzey Eksen, Tol. değeri (B,T)nin Tol. değeri (B,T)nin
Orta Düzlem yarısından az yarısından az
Göz Önüne al
Tol. değeri (B,T)nin Tol. Değeri (O)+(-)+
yarısından az Belirle Koniklik toleransından
fazla
Malzeme Koşulu

RFS MMC
(M)

Göz Önüne al
Tol. değeri (B,T)nin
yarısından az

BT : Boyut Toleransı
R : Doğrulama, ölçme ve kontrolda kullanılacak referans
(C)

PROFİL
(T/B)


Bir doğrunun profili Bir düzlemin profili

Belirle Evet (A)


Danışman gerekli

Hayır
(A)

Gözönüne al
Tol. cinsi

Tek yönde Çift yönde

İç Dış Eşit Eşit değil

Belirle Belirle
Np Np, Ns

Gözönüne al
Tol. Değeri (BT)nin
yarısından az
(D)
YERLEŞTİRME
(BÖ)

÷
Simetriklik Konum Eş merkezlik
Danışman (A)

Belirle Belirle
Malzeme Orta Eksen Malzeme
koşulları düzlem koşulları

MMC LMC RFS Diş açılmış Diş MMC LMC RFS


açılmamış
(M) (L) (M) (L)

Gözönüne al Gözönüne al
Birleştirilme İz düşmüş İz Birleştirilme
koşulları düşmemiş koşulları

Belirle Belirle
Np, Ns Np, Ns
Sabit Gezinen

Gözönüne al Gözönüne al
Düzlemsellik ve Gözönüne al Düzlemsellik ve
doğrusallığı da kontrol eder doğrusallığı da kontrol eder
Birleştirilme
koşulları

Tek Çok Karmaşık Bileşik


kutulu kutulu

Belirle
Malzeme koşulları

MMC LMC RFS


(M) (L)

Belirle
R, Np, Ns

Gözönüne al
Doğrusallık ve
dikliği de kontrol eder
(E)
DÜZENLEME
(BÖ)

⊥ // ∠
Diklik Paralellik Açısallık
Danışman (A)

Gözönüne al Gözönüne al Gözönüne al


Düzlemsellik, Düzlemsellik, Düzlemsellik,
doğrusallığı da kontrol eder doğrusallığıda kontrol eder doğrusallığı da kontrol eder

Gözönüne al
Tol. değeri (BT) nin
yarısından az

Gözönüne al
Tol. değeri konum
tolernasından az

Düzlemsel özellik Diş açılmış özellik Çap yada genişlik

Gözönüne al
İz düşmüş

Belirle
Malzeme koşulları

MMC LMC RFS


(M) (L)

Belirle
R, Np, Ns
(F)

YALPA
(BÖ)

Gözönüne al
(BT)den az

Çevresel Toplam
Danışman (A)

Gözönüne al Gözönüne al
Yuvarlaklık Doğrusallık,
ve eş Açısallık
merkezliği Koniklik,
kontrol eder Yuvarlaklık
Düzlemselliği (alında)
kontrol eder
Belirle
Ns Belirle
Nr

Nr= Döndürme sayısı